Bỏ qua đến nội dung

Căn cứ Bộ Chỉ huy Miền Tà Thiết - Dấu ấn Khu rừng Chính phủ giữa đại ngàn Lộc Ninh

Tọa lạc tại vùng biên giới Lộc Thành thuộc huyện Lộc Ninh, Căn cứ Bộ Chỉ huy Miền Tà Thiết là quần thể di tích quốc gia đặc biệt từng đóng vai trò cơ quan đầu não của Quân giải phóng miền Nam Việt Nam trong giai đoạn cuối cuộc kháng chiến thống nhất đất nước.

NSSC Đồng NaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Cổng tam quan Khu tưởng niệm và nhà bia truyền thống trong khuôn viên Căn cứ Bộ Chỉ huy Miền Tà Thiết

Ẩn mình dưới những tầng tán rừng khộp và rừng nhiệt đới rậm rạp tại xã Lộc Thành, huyện Lộc Ninh, Căn cứ Bộ Chỉ huy Miền Tà Thiết hiện lên như một pháo đài xanh kiên cố của lịch sử quân sự Việt Nam thế kỷ hai mươi. Không gian di tích rộng hơn ba nghìn năm trăm héc-ta này lưu giữ hệ thống công sự ngầm, lán trại dã chiến và những dấu ấn chỉ huy chiến lược đã làm nên đại thắng mùa xuân năm 1975.

Vị thế chiến lược của Căn cứ Bộ Chỉ huy Miền Tà Thiết

Trong lịch sử đấu tranh bảo vệ độc lập dân tộc tại chiến trường Nam Bộ, việc lựa chọn địa bàn đứng chân cho cơ quan tham mưu tối cao luôn đòi hỏi sự kết hợp chặt chẽ giữa địa hình tự nhiên, mạng lưới hậu cần và thế trận lòng dân. Vùng rừng Tà Thiết ở phía bắc Bình Phước hội tụ trọn vẹn các điều kiện địa quân sự trọng yếu để trở thành đại bản doanh vững chắc suốt giai đoạn từ năm 1973 đến năm 1975.

Địa thế rừng nguyên sinh che chở cơ quan đầu não

Khu vực Tà Thiết nằm trên địa bàn xã Lộc Thành và một phần xã Lộc Thịnh thuộc huyện biên giới Lộc Ninh, cách trung tâm thị trấn Lộc Ninh khoảng mười sáu ki-lô-mét về phía đông bắc. Địa hình nơi đây mang đặc trưng của vùng chuyển tiếp giữa cao nguyên Bù Đốp và thung lũng sông Bé, với độ cao trung bình từ bảy mươi đến một trăm hai mươi mét. Xen giữa những dải đồi đất đỏ bazan lượn sóng nhẹ là mạng lưới suối tự nhiên chảy quanh năm như suối Tà Thiết, suối Kơ Nia cùng các trảng bằng nhỏ rải rác dưới tán rừng già.

Hệ thực vật tại Tà Thiết phát triển theo cấu trúc rừng hỗn giao ba tầng tán đặc trưng với sao đen, dầu rái, bằng lăng, kơ nia vươn cao từ ba mươi đến bốn mươi mét, đan xen cùng tre nứa và lồ ô dày đặc. Chiếc ô sinh học khổng lồ này giúp Căn cứ Bộ Chỉ huy Miền Tà Thiết duy trì trạng thái ngụy trang tuyệt đối và giảm thiểu sức công phá của bom đạn.

Về mặt địa chính trị, Tà Thiết giữ vị trí bản lề kết nối biên giới Việt Nam - Campuchia với vùng giải phóng miền Đông Nam Bộ. Phía bắc và phía tây căn cứ thông suốt với điểm cuối của tuyến đường Trường Sơn đường Hồ Chí Minh huyền thoại kéo dài từ hậu phương miền Bắc vào tới Lộc Ninh. Phía đông và đông nam mở ra hành lang cơ động nối liền với vùng Bù Đăng, nơi có Sóc Bom Bo Bù Đăng Bình Phước gắn với phong trào đồng bào S'tiêng giã gạo nuôi quân, tiếp sức cho các đoàn quân chủ lực tiến về hướng Chiến khu Đ Đồng Nai và cửa ngõ Sài Gòn.

Cuộc dịch chuyển chiến lược về vùng giải phóng Lộc Ninh

Bước ngoặt dẫn tới sự ra đời của căn cứ quân sự tại Tà Thiết gắn liền với thắng lợi của Chiến dịch Nguyễn Huệ mùa xuân năm 1972. Ngày 7 tháng 4 năm 1972, lực lượng vũ trang cách mạng giải phóng hoàn toàn huyện Lộc Ninh, mở ra vùng tự do rộng lớn nối liền từ biên giới xuống sát Bình Long. Thị trấn Lộc Ninh trở thành nơi đặt di tích lịch sử Nhà giao tế Lộc Ninh Bình Phước để đón tiếp các phái đoàn ngoại giao quốc tế sau khi Hiệp định Paris được ký kết vào tháng 1 năm 1973.

Trước yêu cầu chuẩn bị lực lượng quy mô lớn cho giai đoạn tổng tiến công chiến lược, Trung ương Cục và Quân ủy Miền nhận thấy địa bàn đóng quân cũ tại Khu di tích Trung ương Cục miền Nam thuộc rừng Chàng Riệc (Tây Ninh) cần có thêm một trung tâm chỉ huy quân sự tiếp cận gần hơn với trục giao thông Quốc lộ 13. Đầu năm 1973, Bộ Tư lệnh Miền quyết định khảo sát và xây dựng căn cứ mới bên bờ suối Tà Thiết.

Chỉ trong thời gian ngắn từ tháng 3 đến tháng 4 năm 1973, các đơn vị công binh Miền cùng thanh niên xung phong và đồng bào S'tiêng, Khmer địa phương đã đào đắp hàng vạn mét khối đất đá dựng nên quần thể chỉ huy sở hoàn chỉnh. Do quy tụ đầy đủ các cơ quan đầu não của Quân giải phóng miền Nam Việt Nam gồm Bộ Tư lệnh Miền, Cục Tham mưu, Cục Chính trị và Cục Hậu cần, quân dân vùng biên giới đã trìu mến gọi địa danh này là Khu rừng Chính phủ.

Tiêu chí địa quân sựĐặc điểm thực tế tại khu vực Tà ThiếtÝ nghĩa đối với công tác chỉ huy chiến lược
Vị trí tọa độ hành chínhThuộc địa bàn xã Lộc Thành và xã Lộc Thịnh, huyện Lộc NinhNằm trọn trong vùng giải phóng Lộc Ninh từ sau tháng 4 năm 1972
Diện tích vùng lõi và vùng đệmQuy hoạch trên tổng diện tích khoảng 3.500 héc-ta rừng tự nhiênĐảm bảo cự ly giãn cách an toàn giữa Bộ Tư lệnh và các cục
Cấu trúc thảm thực vậtRừng nhiệt đới ba tầng tán với cây sao, dầu, bằng lăng, lồ ô dày đặcNgụy trang tự nhiên hoàn hảo, che chắn tầm nhìn trinh sát đường không
Nguồn nước và hậu cầnHệ thống suối Tà Thiết chảy quanh năm, kết nối trực tiếp Quốc lộ 13Cung cấp nước sinh hoạt dồi dào và tiếp nhận nhanh vật tư chiến lược
Hành lang liên kết vùngNối liền biên giới Campuchia với Phước Long, Bù Đăng và Chiến khu ĐTạo bàn đạp cơ động cho các binh đoàn chủ lực áp sát bắc Sài Gòn

Quy hoạch kiến trúc tại Căn cứ Bộ Chỉ huy Miền Tà Thiết

Điểm độc đáo làm nên giá trị di sản quân sự của Căn cứ Bộ Chỉ huy Miền Tà Thiết nằm ở nghệ thuật quy hoạch không gian kiến trúc rừng già kết hợp kỹ thuật công binh dã chiến tinh xảo. Toàn bộ các hạng mục từ nhà ở, phòng làm việc, hầm trú ẩn cho đến hội trường lớn đều tuân thủ nguyên tắc bí mật, an toàn, cơ động và hòa nhập tuyệt đối vào cảnh quan tự nhiên.

Kết cấu nhà làm việc lợp mái lá trung quân

Trong phạm vi vùng lõi rộng hàng trăm héc-ta, các cụm nhà làm việc của thủ trưởng Bộ Tư lệnh Miền như Thượng tướng Trần Văn Trà, Thiếu tướng Lê Đức Anh cùng các vị chỉ huy được bố trí phân tán dưới những vòm cây cổ thụ cách nhau hàng trăm mét. Để vừa giữ được sự thông thoáng giữa khí hậu nhiệt đới ẩm vừa đảm bảo an toàn khi có báo động pháo kích, các kỹ sư công binh đã sáng tạo kiểu kiến trúc nhà nửa chìm nửa nổi kết hợp vật liệu bản địa.

Khung nhà dựng bằng gỗ rừng chịu lực tốt kết nối bằng mộng chốt và dây mây bền chắc. Phần mái lợp bằng mái lá trung quân, loài cây đặc hữu có phiến lá dai, khó bắt lửa và bền bỉ trước mưa nắng nhiều năm liền, khi khô chuyển màu nâu xám tiệp hoàn toàn với thảm lá mục dưới nền rừng.

Nền nhà làm việc thường được đào âm xuống lòng đất khoảng một mét, xung quanh đắp bờ đất dày chắn mảnh đạn. Ngay sát bàn làm việc bằng gỗ mộc của mỗi vị chỉ huy đều có cửa ngách thông trực tiếp xuống hầm chữ A sâu dưới lòng đất. Riêng ngôi nhà làm việc của Nữ tướng Nguyễn Thị Định tại khu căn cứ vẫn giữ nguyên nét giản dị với giàn hoa giấy trồng trước hiên nhà và những vật dụng sinh hoạt mộc mạc gắn liền với hình ảnh vị Phó Tư lệnh Quân giải phóng miền Nam Việt Nam.

Hội trường lợp mái lá trung quân nửa chìm nửa nổi dưới tán rừng già tại Căn cứ Bộ Chỉ huy Miền Tà Thiết
Hội trường lợp mái lá trung quân nửa chìm nửa nổi dưới tán rừng già tại Căn cứ Bộ Chỉ huy Miền Tà Thiết

Hệ thống hầm chữ A, giao thông hào và hội trường

Trái tim của hệ thống công sự phòng thủ tại Căn cứ Bộ Chỉ huy Miền Tà Thiết là mạng lưới hầm giao ban, hầm trú ẩn chữ A và hội trường ngầm liên hoàn dưới lòng đất đỏ bazan. Hầm chữ A được thiết kế theo tiết diện hình tam giác cân vững chãi, sử dụng những thân gỗ tròn ghép khít vào nhau tạo thành khung chịu lực lớn, phía trên nóc hầm gia cố nhiều lớp gỗ tròn xen kẽ đất nện dày gần hai mét đủ sức chịu đựng sức ép của bom phá.

Nổi bật nhất trong cụm kiến trúc trung tâm là công trình hội trường ngầm có sức chứa hàng trăm đại biểu tham dự các hội nghị quân chính cấp Miền. Lòng hội trường đào sâu xuống đất gần hai mét, chiều dài khoảng hai mươi lăm mét, chiều rộng gần mười mét, hai bên đắp bậc đất làm lối đi và bố trí dãy bàn ghế gỗ dài. Phần mái hội trường nhô nhẹ lên khỏi mặt đất dưới bóng cây cổ thụ, lợp dày lá trung quân tạo độ thông gió tự nhiên mát mẻ.

Từ hội trường ngầm và các hầm giao ban trung tâm, hệ thống giao thông hào hình chữ chi tỏa đi các hướng, nối liền khu làm việc của Bộ Tư lệnh với hầm cơ yếu, thông tin liên lạc, trạm quân y và chốt cảnh vệ vòng ngoài, cho phép cán bộ tác chiến cơ động an toàn dưới mặt đất.

Công trình bếp Hoàng Cầm triệt tiêu khói lửa dã chiến

Để đảm bảo đời sống hậu cần cho hàng nghìn cán bộ, chiến sĩ làm việc thường trực tại Khu rừng Chính phủ mà không làm lộ vị trí đóng quân bởi khói bếp, toàn bộ các cụm nuôi quân trong căn cứ đều áp dụng kỹ thuật bếp Hoàng Cầm cải tiến. Đây là sáng kiến công binh dã chiến nổi tiếng của quân đội Việt Nam, vận dụng nguyên lý đối lưu không khí và làm lạnh khói qua hệ thống rãnh ngầm dưới lòng đất.

Cấu trúc một cụm bếp Hoàng Cầm tại Tà Thiết bao gồm hố đặt bếp đun chính đào âm dưới đất, nối thông với hầm chứa củi khô và hệ thống ba đến bốn đường rãnh thoát khói hình chữ chi dài hàng chục mét. Phía trên các rãnh dẫn khói đặt tấm đan tre nứa, phủ lớp lá tươi và lớp đất mỏng thường xuyên tưới ẩm. Khi khói nóng đi qua các đường rãnh dài có độ ẩm cao, muội than và hơi nóng bị giữ lại phần lớn, chỉ còn làn hơi mỏng nhẹ tản đều sát mặt đất như sương mù tự nhiên dưới tán rừng rậm, phục vụ hiệu quả các hội nghị quân sự tại Căn cứ Bộ Chỉ huy Miền Tà Thiết.

Những quyết sách lịch sử tại Căn cứ Bộ Chỉ huy Miền Tà Thiết

Không chỉ mang giá trị về nghệ thuật kiến trúc công binh rừng già, Căn cứ Bộ Chỉ huy Miền Tà Thiết còn ghi danh vào lịch sử dân tộc như một tổng hành dinh tiền phương, nơi hội tụ trí tuệ quân sự và ra đời những mệnh lệnh quyết định vận mệnh đất nước trong giai đoạn cuối của cuộc kháng chiến thống nhất Tổ quốc.

Hoạt động của các tướng lĩnh tại Khu rừng Chính phủ

Trong suốt hai năm từ mùa xuân 1973 đến mùa xuân 1975, dưới những nếp nhà mái lá trung quân bình dị bên suối Tà Thiết, các đồng chí lãnh đạo Trung ương Cục và Bộ Tư lệnh Miền đã ngày đêm nghiên cứu cục diện chiến trường, xây dựng kế hoạch tác chiến chiến lược cho toàn miền Nam. Những nhà lãnh đạo và tướng lĩnh dày dạn kinh nghiệm như Bí thư Trung ương Cục Phạm Hùng, Thượng tướng Trần Văn Trà, Thiếu tướng Lê Đức Anh, Thiếu tướng Đồng Văn Cống đã trực tiếp làm việc, họp bàn và chỉ đạo các chiến dịch lớn từ tổng hành dinh này.

Tại đây, Bộ Chỉ huy Miền đã quyết định thành lập Quân đoàn 4 (Binh đoàn Cửu Long) vào tháng 7 năm 1974 — quân đoàn chủ lực cơ động đầu tiên trên chiến trường miền Nam. Từ sở chỉ huy Tà Thiết, các mệnh lệnh tác chiến đã được truyền đi chỉ đạo thắng lợi Chiến dịch Đường 14 - Phước Long, làm nên chiến thắng Phước Long 1975 vang dội vào ngày 6 tháng 1 năm 1975, tạo dữ kiện thực tiễn vô giá để Bộ Chính trị hạ quyết tâm giải phóng hoàn toàn miền Nam.

Nơi đặt Sở Chỉ huy tiền phương mùa xuân năm 1975

Sau những thắng lợi dồn dập tại Tây Nguyên và Huế - Đà Nẵng vào tháng 3 năm 1975, lịch sử của Căn cứ Bộ Chỉ huy Miền Tà Thiết bước vào thời khắc hào hùng nhất. Đầu tháng 4 năm 1975, đoàn cán bộ đại diện Bộ Chính trị và Quân ủy Trung ương do Đại tướng Văn Tiến Dũng dẫn đầu đã hành quân về tới căn cứ Tà Thiết để phối hợp cùng Trung ương Cục và Quân ủy Miền chuẩn bị trận quyết chiến chiến lược cuối cùng.

Ngày 8 tháng 4 năm 1975, ngay tại hội trường ngầm của căn cứ Tà Thiết, Hội nghị mở rộng của Trung ương Cục và Quân ủy Miền đã diễn ra trọng thể, công bố quyết định thành lập Bộ Tư lệnh Chiến dịch giải phóng Sài Gòn - Gia Định. Ngày 14 tháng 4 năm 1975, Bộ Chính trị gửi bức điện số 37/TK phê chuẩn đề nghị đổi tên chiến dịch thành Chiến dịch Hồ Chí Minh 1975, mang tên vị lãnh tụ kính yêu Chủ tịch Hồ Chí Minh.

Từ Sở Chỉ huy tại Tà Thiết, kế hoạch hiệp đồng binh chủng quy mô lớn giữa năm cánh quân chủ lực đã được hoạch định chi tiết trên bản đồ tác chiến. Hưởng ứng bức điện thần tốc của Tổng Tư lệnh Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Bộ Tư lệnh Chiến dịch tại Tà Thiết đã chỉ đạo các đơn vị đập tan tuyến phòng thủ kiên cố trong trận chiến thắng Xuân Lộc 1975 vào ngày 21 tháng 4 năm 1975, mở toang cánh cửa thép phía đông trước khi tiến tới toàn thắng vào trưa ngày 30 tháng 4 năm 1975.

Mốc thời gian lịch sửSự kiện trọng đại diễn ra tại Căn cứ Tà ThiếtÝ nghĩa bước ngoặt đối với lịch sử dân tộc
Tháng 3 đến tháng 4 năm 1973Bộ Chỉ huy Miền chuyển đại bản doanh từ Tây Ninh về rừng Tà ThiếtHình thành Khu rừng Chính phủ vững chắc trong vùng giải phóng Lộc Ninh
Tháng 7 năm 1974Chỉ đạo thành lập Quân đoàn 4 (Binh đoàn Cửu Long) tại chiến trường miền ĐôngXây dựng quả đấm thép chủ lực cơ động đầu tiên của Quân giải phóng miền Nam Việt Nam
Tháng 12 năm 1974 đến tháng 1 năm 1975Chỉ huy Chiến dịch Đường 14 - Phước Long giành thắng lợi trọn vẹnTạo cơ sở thực tiễn chiến lược để Bộ Chính trị quyết định giải phóng miền Nam
Ngày 8 tháng 4 năm 1975Công bố thành lập Bộ Tư lệnh Chiến dịch giải phóng Sài Gòn - Gia Định tại hội trườngTập trung thống nhất quyền chỉ huy tối cao cho trận quyết chiến chiến lược cuối cùng
Ngày 14 tháng 4 năm 1975Tiếp nhận quyết định đặt tên Chiến dịch Hồ Chí Minh lịch sửCổ vũ mạnh mẽ ý chí quyết thắng của năm cánh quân tiến về thống nhất đất nước
Nhà bia tưởng niệm mái ngói cổ kính soi bóng xuống hồ sen trong khuôn viên Căn cứ Bộ Chỉ huy Miền Tà Thiết
Nhà bia tưởng niệm mái ngói cổ kính soi bóng xuống hồ sen trong khuôn viên Căn cứ Bộ Chỉ huy Miền Tà Thiết

Giá trị di sản của Căn cứ Bộ Chỉ huy Miền Tà Thiết

Sau ngày đất nước hòa bình và thống nhất, toàn bộ không gian rừng lịch sử và hệ thống công trình kháng chiến tại Tà Thiết được gìn giữ như một bảo tàng sống động giữa thiên nhiên. Trải qua nhiều đợt trùng tu, tôn tạo khoa học, Căn cứ Bộ Chỉ huy Miền Tà Thiết đã trở thành biểu tượng văn hóa - lịch sử tiêu biểu của vùng đất miền Đông Nam Bộ.

Không gian Khu tưởng niệm và nhà bia truyền thống

Với những giá trị lịch sử đặc biệt xuất sắc, năm 1988, khu di tích được Bộ Văn hóa công nhận là Di tích lịch sử cấp Quốc gia. Đến ngày 23 tháng 12 năm 2015, Thủ tướng Chính phủ đã ký Quyết định số 2367/QĐ-TTg xếp hạng Căn cứ Bộ Chỉ huy Miền Tà Thiết là Di tích Quốc gia đặc biệt. Đây là sự khẳng định tầm vóc quốc gia của tổng hành dinh cuối cùng nơi chiến trường miền Nam.

Bên cạnh phân khu di tích gốc dưới tán rừng nguyên sinh gồm hầm chữ A, bếp Hoàng Cầm, hội trường ngầm và cụm nhà làm việc của các vị tướng lĩnh, quần thể di tích hiện nay còn được quy hoạch thêm phân khu tưởng niệm trang nghiêm. Nổi bật giữa khuôn viên rộng thoáng là cổng tam quan truyền thống, quảng trường hành lễ, nhà trưng bày bổ sung di tích với hàng trăm hiện vật gốc, cùng công trình nhà bia tưởng niệm nằm giữa hồ sen thanh tịnh và Đền tưởng niệm các anh hùng liệt sĩ mang phong cách kiến trúc cổ truyền dân tộc.

Công tác bảo tồn cảnh quan rừng lịch sử đương đại

Công tác bảo tồn tại Căn cứ Bộ Chỉ huy Miền Tà Thiết ngày nay được thực hiện theo mô hình gắn kết chặt chẽ giữa bảo tồn di sản văn hóa quân sự với gìn giữ hệ sinh thái rừng đặc dụng. Hàng nghìn héc-ta rừng tự nhiên bao quanh khu di tích được lực lượng kiểm lâm và ban quản lý bảo vệ nghiêm ngặt, duy trì thảm thực vật bản địa phong phú cùng nguồn cây mái lá trung quân tự nhiên để phục vụ việc tu bổ định kỳ các lán trại kháng chiến đúng theo nguyên trạng năm 1973 - 1975.

Các hạng mục trong khu di tích đều được số hóa thuyết minh, giúp cộng đồng và các nhà nghiên cứu tìm hiểu tường tận công năng của từng căn hầm, nếp nhà tại Khu rừng Chính phủ năm xưa.

Trên hành trình số hóa và lan tỏa hệ thống di sản văn hiến bản địa, chuyên trang Đồng Nai NSSC tiếp tục cập nhật nguồn tư liệu bách khoa chuẩn xác về các di tích lịch sử, danh thắng tự nhiên và danh nhân tiêu biểu của vùng đất phương Nam. Giữa nhịp sống phát triển năng động của vùng kinh tế trọng điểm phía Nam hôm nay, Căn cứ Bộ Chỉ huy Miền Tà Thiết vẫn mãi tỏa sáng như một thiên sử thi bất diệt giữa rừng già biên giới, nhắc nhở hậu thế về trí tuệ quân sự Việt Nam và giá trị thiêng liêng của nền hòa bình, độc lập dân tộc.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Đồng Nai

dongnai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đồng Nai.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Đồng Nai.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất