Lễ hội Phá bàu người S'tiêng - Nét đẹp văn hóa bắt cá cộng đồng vùng Lộc Ninh
NSSC Đồng NaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Giữa vùng cao nguyên đất đỏ bazan giàu truyền thống, lễ hội Phá bàu người S'tiêng cùng cư dân bản địa tại Lộc Ninh và Bù Đăng là sinh hoạt văn hóa nông nghiệp – lâm nghiệp độc đáo. Tổ chức tại các bàu nước tự nhiên lúc chuyển mùa, sự kiện kết hợp nghi thức cúng thần rừng thần nước với ngày hội bắt cá bằng ngư cụ tre nứa truyền thống, thể hiện tinh thần chia sẻ lộc bàu nhân văn.
Cội nguồn sinh thái hình thành lễ hội Phá bàu người S'tiêng
Lịch sử hình thành lễ hội Phá bàu người S'tiêng bắt nguồn trực tiếp từ điều kiện địa lý tự nhiên và phương thức sinh kế nương rẫy kết hợp khai thác sản vật rừng – suối lâu đời của các tộc người bản địa vùng Đông Nam Bộ. Trải qua hàng trăm năm quần tụ bên những cánh rừng già, tập quán bảo vệ và thu hoạch chung nguồn lợi thủy sản tại các hồ trũng tự nhiên đã kết tinh thành một thiết chế văn hóa cộng đồng bền vững.
Tập quán giữ bàu nước ngọt giữa rừng già
Trong phương ngữ dân gian vùng Đông Nam Bộ và vùng đất Bình Phước – Đồng Nai, "bàu" là danh từ chỉ những hồ nước ngọt tự nhiên hoặc vùng đất trũng giữa rừng được hình thành từ mạch nước ngầm và nước mưa tích tụ quanh năm — tiêu biểu như hệ thống hồ nước tại trảng cỏ Bù Lạch hay các bàu sen tại huyện Lộc Ninh, Bù Đăng. Đối với các sóc bản của đồng bào S'tiêng từ vùng Sóc Bom Bo Bù Đăng Bình Phước cho tới vùng biên giới Lộc Ninh, mỗi bàu nước tự nhiên không chỉ cung cấp nước sinh hoạt quý giá mà còn là nơi sinh sôi của các loài thủy sản bản địa như cá lóc, cá trê, cá rô, cá sặt, lươn và tôm tép.
Theo luật tục cổ truyền của sóc bản, trong suốt mùa mưa và những tháng đầu mùa khô khi cá đang mang trứng, tuyệt đối không cá nhân nào được phép tự ý mang lưới hoặc thuốc cá ra đánh bắt riêng lẻ tại bàu nước chung. Mọi thành viên trong sóc đều có trách nhiệm cùng nhau trông coi, giữ gìn mặt nước trong sạch và bảo vệ đàn cá tự nhiên như giữ gìn tài sản thiêng liêng do thần linh ban tặng. Chỉ đến khi kết thúc vụ thu hoạch nông sản và bước vào cao điểm mùa khô vùng đất đỏ, khi mực nước trong bàu rút xuống mức thấp nhất trong năm và chuẩn bị đón những cơn mưa chuyển mùa, già làng mới triệu tập toàn thể dân làng tổ chức ngày hội "phá bàu" để cả cộng đồng cùng xuống bắt cá chuẩn bị thực phẩm đón năm mới và cầu mưa cho vụ mùa tiếp theo.
Sự giao thoa văn hóa S'tiêng và Khmer vùng Lộc Ninh
Một nét đặc trưng thú vị tại huyện biên giới Lộc Ninh — đặc biệt là tại xã Lộc Khánh (với các ấp Sóc Lớn, Chà Đôn, Ba Ven, Đồi Đá) — chính là sự cộng cư lâu đời và giao thoa văn hóa S'tiêng và Khmer mật thiết. Nếu như người S'tiêng tại các sóc vùng Bù Đăng, Bù Gia Mập duy trì tục bắt cá cộng đồng gắn liền với chu kỳ canh tác lúa rẫy và lễ hội Mừng lúa mới của người S'tiêng Bình Phước, thì tại xã Lộc Khánh, đồng bào S'tiêng và đồng bào Khmer bản địa đã cùng nhau thực hành lễ hội Phá bàu (tiếng Khmer gọi là Dua Tpeng) như ngày hội đoàn kết chung của các dân tộc anh em.
Trong không gian giao thoa ấy, các nghi thức tín ngưỡng vạn vật hữu linh của người S'tiêng (thờ thần Rừng Bri, thần Nước Đa) đã hòa quyện tự nhiên với nghi thức cầu an của già làng người Khmer tạo nên bản sắc độc đáo. Trước ngày mở hội, trai tráng người S'tiêng và người Khmer cùng nhau vào rừng chặt mây, chẻ lồ ô để đan dựng chòi lễ và chế tác các loại nơm, xúc, giỏ đựng cá; trong khi phụ nữ cùng nhau giã gạo, ủ rượu cần và chuẩn bị lá nhíp, đọt mây. Nhằm tôn vinh giá trị lịch sử và văn hóa đặc sắc của tập quán này, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức ghi danh Lễ hội Phá bàu tại xã Lộc Khánh, huyện Lộc Ninh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
| Hạng mục di sản | Thông tin chuẩn xác của lễ hội Phá bàu người S'tiêng | Ý nghĩa sinh thái và văn hóa tiêu biểu |
|---|---|---|
| Tên gọi di sản | Lễ hội Phá bàu (bắt cá cộng đồng truyền thống) | Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vùng biên giới Lộc Ninh |
| Không gian tổ chức | Bàu Kiểm, bàu Ké và các bàu tự nhiên tại xã Lộc Khánh (Lộc Ninh), Bù Đăng | Hệ sinh thái hồ nước ngọt tự nhiên giữa rừng đất đỏ bazan |
| Thời gian mở hội | Cuối tháng Hai đến giữa tháng Ba âm lịch (cuối mùa khô hằng năm) | Thời điểm nước bàu cạn nhất, thuận lợi thu hoạch cá và cầu mưa |
| Chủ thể văn hóa | Cộng đồng người S'tiêng giao thoa cùng đồng bào Khmer bản địa | Biểu tượng đoàn kết gắn bó giữa các dân tộc vùng Đông Nam Bộ |
| Quy tắc cốt lõi | Cấm đánh bắt cá nhân quanh năm; chỉ bắt cá tập thể bằng ngư cụ tre nứa | Bảo vệ nguồn lợi thủy sản bền vững và chia sẻ lộc bàu công bằng |
Không gian bàu nước cổ truyền của lễ hội Phá bàu người S'tiêng
Không gian diễn ra lễ hội Phá bàu người S'tiêng chính là cảnh quan thiên nhiên nguyên sơ của những bàu nước tự nhiên nằm giữa rừng cây và nương rẫy. Sự gắn kết trực tiếp giữa con người với mặt nước, bùn đất và cỏ cây đã tạo nên sức hấp dẫn mộc mạc, tràn đầy năng lượng sống cho lễ hội.
Cảnh quan bàu sen tự nhiên tại xã Lộc Khánh
Tại địa bàn xã Lộc Khánh, huyện Lộc Ninh, hệ thống các bàu nước truyền thống gắn liền với lễ hội bao gồm bàu Kiểm, bàu Ké, bàu Đưng, bàu Lách và bàu Tà Nốt, trong đó bàu Kiểm và bàu Ké là không gian tổ chức chính thức hằng năm. Mỗi bàu nước tự nhiên rộng hàng chục héc-ta, mặt nước phủ kín hoa sen hồng, hoa súng tím, xung quanh được bao bọc bởi rặng cây rừng nhiệt đới và vườn điều cổ thụ.
Để chuẩn bị cho ngày mở hội, từ nhiều tuần trước đó, các vị già làng và ban quản lý sóc bản đã vận động thanh niên dọn dẹp đường dẫn vào bàu, phát quang cỏ dại ven bờ và dựng những chòi tre lợp lá cọ hoặc lá trung quân trên bờ bàu làm nơi đặt bàn lễ. Bà con tuyệt đối giữ nguyên trạng hệ sinh thái bùn nước và thảm thực vật thủy sinh dưới lòng bàu để đàn cá có nơi ẩn náu tự nhiên cho tới đúng giờ phát lệnh khai hội.
Thời điểm mở hội vào cuối mùa khô hằng năm
Thời gian tổ chức lễ hội Phá bàu người S'tiêng được ấn định dựa theo nhịp điệu thời tiết của mùa khô vùng đất đỏ Đông Nam Bộ, thường rơi vào cuối tháng Hai đến giữa tháng Ba âm lịch hằng năm. Đây là giai đoạn giao mùa mang nhiều ý nghĩa quan trọng trong đời sống nông nghiệp của cư dân bản địa
- Thời điểm kết thúc chu kỳ nông nhàn Sau khi thu hoạch xong mùa lúa rẫy và vụ điều đầu xuân, bà con các sóc bản có thời gian thư thả để tụ họp và chuẩn bị nguồn thực phẩm trước khi bước vào mùa gieo hạt mới khi mưa xuống.
- Mực nước bàu đạt độ nông lý tưởng Trải qua nhiều tháng nắng hạn của mùa khô vùng đất đỏ, mực nước tại các bàu nước tự nhiên rút xuống chỉ còn ngang thắt lưng người lớn, giúp mọi thành viên từ người già, phụ nữ cho tới trẻ em đều có thể lội xuống bắt cá an toàn.
- Chu kỳ tái tạo sinh thái tự nhiên Việc thu hoạch những con cá lớn trưởng thành vào cuối mùa khô và khuấy động lớp bùn đáy bàu giúp giải phóng chất dinh dưỡng, để khi những cơn mưa đầu mùa tháng Tư đổ xuống, thế hệ cá con mới lại có không gian sinh trưởng dồi dào.
Hệ thống nghi thức đặc sắc tại lễ hội Phá bàu người S'tiêng
Cấu trúc của lễ hội Phá bàu người S'tiêng kết hợp chặt chẽ giữa phần lễ tâm linh mang đậm tín ngưỡng đa thần nguyên thủy với phần hội lao động tập thể sôi động. Từng nghi thức đều phản ánh lòng biết ơn sâu sắc của con người đối với Mẹ Thiên nhiên đã nuôi dưỡng buôn làng.
Lễ cúng thần rừng thần nước và hiệu lệnh mở bàu
Từ sáng sớm ngày chính hội, khi sương mai còn giăng nhẹ trên mặt đầm sen xã Lộc Khánh, toàn thể dân làng trong trang phục truyền thống cùng du khách đã tề tựu đông đủ trên bờ bàu nhưng chưa một ai bước chân xuống nước. Trên chiếc bàn lễ đan bằng mây tre đặt sát mép nước hướng về phía mặt trời mọc, vị già làng uy tín nhất trong sóc chuẩn bị cử hành nghi thức cúng thần rừng thần nước (cúng thần bàu, thần đập và ông Tà quản cai sông suối).

Mâm lễ vật dâng cúng thần linh hội tụ những sản vật tinh túy của núi rừng gồm thủ lợn hoặc gà trống luộc, cơm nếp mới, hoa quả rừng, trầu cau, nến sáp ong, những ống cơm lam Sóc Bom Bo thơm dẻo cùng ché rượu cần Sóc Bom Bo Bình Phước ủ men lá rừng nồng đượm. Trong khói hương trầm mặc, vị già làng rót rượu tưới nhẹ xuống bờ bàu, đọc lời khấn bằng tiếng bản địa cảm tạ thần Rừng, thần Nước đã ban mạch nước ngọt lành nuôi đàn cá sinh sôi suốt năm qua, đồng thời xin phép mở bàu cho con cháu xuống bắt cá bình an và cầu cho mùa mưa tới mưa thuận gió hòa.

Ngay sau khi nghi thức khấn thần hoàn tất, nghi thức già làng phát lệnh mở hội chính thức diễn ra. Vị già làng cầm chiếc mõ làm bằng gốc tre già đục rỗng, vừa đi dọc theo bờ bàu vừa gõ liên hồi những nhịp mõ vang dội. Tiếng mõ tre vừa dứt cũng là lúc hiệu lệnh "phá bàu" có hiệu lực, hàng trăm người dân đứng chờ sẵn trên bờ đồng loạt reo hò rồi cùng nhau ào xuống mặt nước mở đầu cuộc bắt cá tập thể.
Ngày hội xuống bàu bắt cá bằng ngư cụ tre nứa
Điểm văn minh và giàu bản sắc nhất của lễ hội Phá bàu người S'tiêng là quy định nghiêm ngặt về công cụ đánh bắt. Toàn bộ người tham gia xuống bàu chỉ được dùng tay không hoặc sử dụng các loại ngư cụ tre nứa truyền thống gồm chiếc nơm tre hình chuông dùng để úp cá lóc, cá trê dưới bùn; chiếc xúc đan bằng nan tre hoặc mây hình tam giác dùng để xúc cá nhỏ, tôm tép dọc các bụi cỏ năng, gốc sen; cùng giỏ tre đeo bên hông hoặc chiếc gùi mây đeo trên lưng. Những dụng cụ thủ công này đều kết tinh từ đôi bàn tay khéo léo của các nghệ nhân nghề đan lát mây tre của người S'tiêng Bình Phước, tuyệt đối cấm dùng lưới cước mắt nhỏ hay xung điện.
Dưới làn nước mát lành ngập ngang hông, hàng trăm người dân chia thành từng tốp dàn hàng ngang tiến dần từ bờ ra giữa bàu. Tiếng bước chân khuấy động mặt nước, tiếng nơm tre cắm xuống bùn xen lẫn tiếng reo vui mỗi khi có người bắt được chú cá lóc bông, cá trê trắng hay cá rô đồng béo tròn tạo nên khung cảnh lao động cộng đồng vô cùng náo nhiệt.
Giá trị cố kết cộng đồng của lễ hội Phá bàu người S'tiêng
Vượt lên trên một hoạt động đánh bắt thủy sản mùa vụ, lễ hội Phá bàu người S'tiêng là biểu tượng sống động cho tinh thần cố kết cộng đồng, lòng nhân ái và ý thức bảo tồn tài nguyên thiên nhiên của cư dân vùng đất Bình Phước – Đồng Nai.
Đêm hội ẩm thực rừng và nhịp chiêng bên ánh lửa
Khi cuộc bắt cá dưới bàu nước tự nhiên khép lại với những chiếc giỏ tre đầy ắp tôm cá, không gian lễ hội chuyển sang phần giao lưu ẩm thực và diễn xướng văn nghệ ngay trên bãi cỏ rộng ven bàu. Tinh thần chia sẻ lộc bàu cao đẹp được thể hiện qua tập quán "không ai về tay không" — những người bắt được nhiều cá lớn đều vui vẻ san sẻ phần cá của mình cho các cụ già, trẻ nhỏ hoặc du khách phương xa. Cá to nhất vừa bắt được sẽ dâng lên già làng cúng tạ thần linh.
Bên những bếp lửa củi rừng đỏ rực, các bà, các mẹ người S'tiêng khéo léo chế biến nguồn thủy sản vừa thu hoạch kết hợp với rau rừng hái quanh bàu. Cá lóc, cá trê tươi ngọt được nướng cặp thanh tre tươi hoặc nấu chung với lá nhíp rừng, đọt mây đắng và măng chua trong ống lồ ô để làm nên món canh thụt người S'tiêng sánh quyện. Trong hương thơm của cá nướng, cơm lam và vị ngọt nồng của rượu cần, âm vang trầm hùng từ lễ hội cồng chiêng của người S'tiêng Bình Phước cùng điệu múa truyền thống lại ngân lên thâu đêm.
Triết lý bảo vệ thiên nhiên và gìn giữ di sản
Trong bối cảnh hiện đại hóa ngày nay, lễ hội Phá bàu người S'tiêng chứa đựng bài học sinh thái nhân văn quý báu về việc khai thác có chừng mực và bảo vệ sự tái sinh của tự nhiên. Luật tục cấm đánh bắt tự do quanh năm, chỉ thu hoạch một ngày duy nhất bằng ngư cụ tre nứa truyền thống và thả lại cá nhỏ xuống bàu chính là mô hình bảo tồn đa dạng sinh học dựa vào cộng đồng hiệu quả nhất.
Nhằm bảo tồn nguyên vẹn giá trị của Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia này, chính quyền địa phương đã tích cực hỗ trợ đồng bào khơi thông nguồn nước tại các bàu tự nhiên ở xã Lộc Khánh, thả bổ sung cá giống bản địa mỗi năm và truyền dạy nghi thức cúng bàu cổ truyền cho thế hệ trẻ. Trên hành trình số hóa và lan tỏa bản sắc văn hóa các dân tộc thiểu số vùng Đông Nam Bộ, chuyên trang Đồng Nai NSSC luôn trân trọng lưu giữ và giới thiệu những tư liệu chuẩn xác về lễ hội Phá bàu người S'tiêng tới cộng đồng độc giả trên mọi miền Tổ quốc.
NSSC Đồng Nai
dongnai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đồng Nai.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Đồng Nai.
Bài liên quan
Chôm chôm Long Khánh - Thức quà ngọt giòn tróc hạt miền đất đỏ bazan
Chôm chôm Long Khánh được bảo hộ chỉ dẫn địa lý quốc gia với hai giống chôm chôm nhãn và chôm chôm trốc cùi dày giòn ngọt kết tinh từ đất đỏ bazan Đồng Nai.
Bưởi Tân Triều Biên Hòa - Hương vị trăm năm nơi cù lao sông Đồng Nai
Bưởi Tân Triều Biên Hòa là đặc sản chỉ dẫn địa lý trứ danh vùng cù lao sông Đồng Nai từ năm 1869, nổi bật với giống bưởi đường lá cam và bưởi ổi ngọt thanh.
Hạt điều Bình Phước - Tinh hoa sản vật đất đỏ bazan vươn tầm thế giới
Hạt điều Bình Phước được bảo hộ chỉ dẫn địa lý quốc gia nhờ nhân trắng đặc ruột, vị béo bùi vượt trội kết tinh từ đất đỏ bazan và kỹ nghệ rang củi cổ truyền.



