Vườn quốc gia Bù Gia Mập - Lá phổi rừng chuyển tiếp kỳ vĩ nơi đại ngàn biên viễn
NSSC Đồng NaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Nơi những dải đồi đất đỏ bazan cuối cùng của khối cao nguyên Mnông hạ thấp dần độ cao trước khi hòa vào vùng bình nguyên trù phú phương Nam, Vườn quốc gia Bù Gia Mập hiện ra với độ che phủ rừng tự nhiên vượt ngưỡng chín mươi phần trăm diện tích. Giữa tiếng suối reo qua những vách đá trầm tích cổ và tán rừng họ Dầu rợp bóng, hệ sinh thái chuyển tiếp nơi đây vẫn giữ trọn nét hoang sơ nguyên bản của tạo hóa.
Kiến tạo địa chất và địa hình của Vườn quốc gia Bù Gia Mập
Nằm tại khu vực biên giới phía đông bắc tỉnh Bình Phước (tiếp giáp tỉnh Đắk Nông và Vương quốc Campuchia), Vườn quốc gia Bù Gia Mập sở hữu tổng diện tích tự nhiên hơn 25.601 héc ta cùng vùng đệm bao quanh rộng 15.200 héc ta. Vị trí địa lý đặc biệt tại điểm kết thúc của dãy Trường Sơn Nam đã trao cho khu rừng vai trò là bức tường thành sinh thái bảo vệ nguồn nước đầu nguồn cho toàn bộ lưu vực thượng lưu sông Bé.
Địa mạo đồi núi thấp cuối dãy Trường Sơn Nam
Về mặt cấu trúc địa chất và địa mạo, Vườn quốc gia Bù Gia Mập đại diện cho kiểu địa hình đồi núi thấp bị chia cắt mạnh ở rìa tây nam cao nguyên Mnông chuyển tiếp xuống vùng bán bình nguyên Đông Nam Bộ. Độ cao địa hình trong lâm phần giảm dần theo hướng từ đông bắc xuống tây nam, với đỉnh cao nhất đạt khoảng 700 đến 740 mét so với mực nước biển tại khu vực giáp ranh tỉnh Đắk Nông và thấp dần xuống mức 200 mét dọc theo thung lũng biên giới suối Đắk Huýt. Nền địa chất tại đây được cấu tạo chủ yếu từ đá bazan phun trào kỷ Đệ Tứ phong hóa thành tầng đất đỏ bazan dày màu mỡ trên các đỉnh đồi bằng, kết hợp với đá phiến sét, đá bột kết và đá cát kết lộ thiên dọc theo lòng các khe suối sâu.
Mạng lưới thủy văn nội vi của khu rừng vô cùng dày đặc với hơn hai mươi con suối lớn nhỏ chảy quanh năm như suối Đắk Ka, suối Đắk Huýt, suối Đắk Mai, suối Đắk Bô, suối Đắk Rốt và suối Đắk Sam. Các dòng suối này bắt nguồn từ những cánh rừng già trên cao nguyên, chảy qua địa hình bậc thang đá trầm tích tạo nên hàng loạt thác ghềnh kỳ vĩ trước khi hợp lưu đổ về sông Đắk Huýt và sông Bé để cung cấp nước tưới cho các công trình thủy điện Thác Mơ, Cần Đơn, Srok Phu Miêng ở hạ lưu. Trên bản đồ cảnh quan tự nhiên của vùng, dải rừng nguyên sinh nơi đây cùng với khối núi Bà Rá Phước Long, không gian thảo nguyên xanh mướt tại trảng cỏ Bù Lạch và thắng cảnh thác Đứng Bù Đăng Bình Phước đã hợp thành trục di sản sinh thái tự nhiên tiêu biểu bậc nhất miền Đông Nam Bộ.
Quá trình hình thành từ khu bảo tồn thiên nhiên
Hành trình xác lập pháp lý bảo tồn của vùng rừng biên viễn này bắt đầu từ năm 1995, khi Ủy ban nhân dân tỉnh Sông Bé (cũ) quyết định quy hoạch lâm trường Bù Gia Mập thành Khu bảo tồn thiên nhiên Bù Gia Mập nhằm bảo vệ diện tích rừng tự nhiên đầu nguồn sông Bé. Trải qua quá trình điều tra đa dạng sinh học toàn diện với sự tham gia của các viện nghiên cứu lâm nghiệp trong nước và quốc tế, giá trị đặc hữu của mẫu chuẩn hệ sinh thái rừng chuyển tiếp tại đây ngày càng được khẳng định rõ nét.
Ngày 27 tháng 11 năm 2002, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 170/2002/QĐ-TTg chính thức chuyển hạng Khu bảo tồn thiên nhiên Bù Gia Mập thành Vườn quốc gia Bù Gia Mập. Sự kiện nâng cấp này không chỉ thiết lập chế độ bảo vệ nghiêm ngặt cho hơn hai mươi lăm nghìn héc ta rừng nguyên sinh biên giới mà còn kết nối hành lang đa dạng sinh học liên quốc gia với Khu bảo tồn động vật hoang dã Keo Seima (tỉnh Mondulkiri, Campuchia) ở phía tây và nối thông về hướng nam tới Vườn quốc gia Cát Tiên.
Thảm thực vật và nguồn gen quý tại Vườn quốc gia Bù Gia Mập
Giá trị cốt lõi làm nên tầm vóc khoa học của Vườn quốc gia Bù Gia Mập chính là sự hiện diện nguyên vẹn của hệ sinh thái rừng chuyển tiếp giữa khu hệ thực vật cao nguyên Trung Bộ với khu hệ thực vật vùng đất thấp Nam Bộ. Nhờ độ che phủ rừng tự nhiên duy trì ở mức trên chín mươi phần trăm, nơi đây trở thành ngân hàng lưu giữ nguồn gen thực vật rừng họ Dầu, họ Đậu và các loài linh trưởng nguy cấp hàng đầu Việt Nam.
Cấu trúc rừng kín thường xanh và rừng nửa rụng lá
Theo kết quả kiểm kê thực vật rừng, hệ thực vật bậc cao có mạch tại khu vườn ghi nhận hơn 1.117 loài thuộc 475 chi và 128 họ thực vật, trong đó có hơn 50 loài quý hiếm được liệt kê trong Sách Đỏ Việt Nam và Danh lục Đỏ IUCN. Thảm thực vật tự nhiên trong lâm phần phân hóa thành hai kiểu chính là rừng kín thường xanh mưa ẩm nhiệt đới và rừng kín nửa rụng lá hơi ẩm nhiệt đới, đi kèm các quần hợp rừng hỗn giao gỗ - lồ ô đặc trưng:
- Quần xã rừng kín thường xanh ưu thế cây họ Dầu (Dipterocarpaceae) và họ Đậu (Fabaceae): Phân bố tập trung dọc theo các thung lũng suối ẩm và sườn đồi đất dày, nơi các loài cây đại mộc như dầu rái, dầu song nàng, sao đen, vên vên, chò chỉ vươn cao từ ba mươi đến ba mươi lăm mét tạo thành tầng tán khép kín quanh năm.
- Quần xã rừng nửa rụng lá và rừng hỗn giao lồ ô: Chiếm diện tích lớn trên các dải đồi bazan và sườn dốc thoát nước nhanh, quy tụ các loài gỗ quý nhóm một như cẩm lai, gõ đỏ, giáng hương quả to, trắc, mun và bằng lăng xen kẽ với tầng dưới tán là những cánh rừng tre nứa, lồ ô xanh mướt.
- Hệ thống thực vật dược liệu và phong lan rừng: Dưới tán rừng ẩm thấp và trên thân các cây cổ thụ là nơi sinh trưởng của hơn 278 loài cây thuốc quý trong y học cổ truyền của đồng bào bản địa (như sâm cau, ba kích, hà thủ ô, nấm linh chi rừng, huyết đằng) cùng hàng chục loài lan rừng rực rỡ sắc màu.
| Phân nhóm đa dạng sinh học | Quy mô loài ghi nhận tại vườn | Các loài nguy cấp và quý hiếm tiêu biểu | Vai trò trong hệ sinh thái rừng chuyển tiếp |
|---|---|---|---|
| Hệ thực vật bậc cao có mạch | 1.117 loài thuộc 475 chi, 128 họ | Cẩm lai, gõ đỏ, giáng hương, dầu song nàng, trắc, thạch tùng | Tạo lập tầng tán rừng kín thường xanh giữ nước đầu nguồn sông Bé |
| Nhóm thú linh trưởng đặc hữu | 7 loài linh trưởng quý hiếm | Chà vá chân đen, vượn đen má vàng, voọc bạc Trường Sơn, cu li nhỏ | Quần thể linh trưởng nguy cấp toàn cầu có mật độ cao bậc nhất Đông Nam Á |
| Nhóm thú móng guốc và thú ăn thịt | Hơn 105 loài thú thuộc 29 họ | Bò tót, nai, sơn dương, gấu chó, gấu ngựa, báo hoa mai, cầy giông | Duy trì cân bằng chuỗi thức ăn tự nhiên trong hành lang sinh thái biên giới |
| Khu hệ chim rừng nhiệt đới | 246 loài thuộc 55 họ, 17 bộ | Gà lôi hông tía, gà tiền mặt đỏ, hồng hoàng, công, dù dì phương Đông | Phát tán hạt giống cây rừng và chỉ thị chất lượng sinh cảnh rừng già |
| Hệ bò sát, lưỡng cư và cá suối | 86 loài bò sát - lưỡng cư, 39 loài cá | Rùa đất lớn, rùa núi vàng, kỳ đà vân, cá chình suối, cá lăng | Bảo tồn nguồn gen thủy sinh đặc hữu của hệ thống suối đá thác ghềnh |

Nơi cư ngụ của các loài linh trưởng nguy cấp
Về khu hệ động vật hoang dã, Vườn quốc gia Bù Gia Mập được giới bảo tồn quốc tế đặc biệt chú ý bởi đây là một trong những thành trì quan trọng nhất thế giới của hai loài linh trưởng đang bị đe dọa tuyệt chủng gồm voọc chà vá chân đen (Pygathrix nigripes) và vượn đen má vàng (Nomascus gabriellae). Các cuộc điều tra sinh học phối hợp với các tổ chức bảo tồn quốc tế cho thấy lâm phần của vườn đang che chở cho hàng trăm đàn chà vá chân đen và hàng trăm gia đình vượn đen má vàng sinh sống ổn định trên tầng tán rừng kín thường xanh.
Loài voọc chà vá chân đen với bộ lông ngũ sắc tuyệt đẹp, khuôn mặt màu xanh xám điểm hai vệt vàng rực rỡ bên thái dương và đôi chân đen tuyền thường di chuyển theo từng đàn từ mười đến hai mươi cá thể trên ngọn các cây gỗ họ Đậu để ăn lá non và quả rừng. Cùng chia sẻ tầng tán cao ấy là loài vượn đen má vàng sống theo cấu trúc gia đình một vợ một chồng bền vững, cùng với sự hiện diện của voọc bạc Trường Sơn, khỉ đuôi lợn, khỉ mặt đỏ, khỉ đuôi dài và cu li nhỏ tạo nên sự đa dạng linh trưởng hiếm có.
Quần xã chim rừng, thú móng guốc và dược liệu
Bên cạnh các loài linh trưởng, khu hệ động vật có xương sống trên cạn tại vườn đã thống kê được 105 loài thú, 246 loài chim, 57 loài bò sát và 29 loài lưỡng cư. Dưới tầng đất rừng và các bãi muối khoáng tự nhiên dọc khe suối là sinh cảnh kiếm ăn của bò tót, nai rừng, mễn, cheo cheo Nam Dương, lợn rừng, gấu ngựa, gấu chó và các loài thú ăn thịt nhỏ như mèo rừng, cầy vòi hương, rái cá vuốt nhỏ.
Khu hệ chim tại đây mang đậm dấu ấn giao thoa giữa vùng chim cao nguyên Đà Lạt và vùng chim đất thấp Nam Bộ, nổi bật với các loài chim trĩ đặc hữu như gà lôi hông tía (Lophura diardi), gà tiền mặt đỏ (Polyplectron germaini) và công lục Đông Dương. Trên tầng tán cây dầu cao vút, các loài chim mỏ sừng kích thước lớn như hồng hoàng, cao cát bụng trắng và niệc mỏ vằn đóng vai trò là những người gieo hạt tự nhiên cần mẫn, giúp phát tán hạt giống của các loài cây gỗ lớn đi khắp đại ngàn.
Tuyến suối thác và dấu ấn lịch sử tại Vườn quốc gia Bù Gia Mập
Ẩn mình dưới những vòm rừng nguyên sinh rợp bóng của Vườn quốc gia Bù Gia Mập là hệ thống thác ghềnh đá trầm tích kỳ vĩ cùng những di tích lịch sử cách mạng hào hùng. Sự kết hợp giữa vẻ đẹp kiến tạo địa chất triệu năm và ký ức bảo vệ Tổ quốc trên tuyến hành lang biên giới đã tạo nên chiều sâu giá trị đặc biệt cho vùng đất này.
Vẻ đẹp hoang sơ của suối Đắk Ka và thác Đắk Mai
Điểm nhấn cảnh quan thu hút sự quan tâm của các nhà địa chất và sinh thái học khi đặt chân tới khu vườn chính là mạng lưới thác nước tự nhiên trên các dòng suối Đắk Ka, suối Đắk Rốt và suối Đắk Mai. Nằm ngay vùng ranh giới sinh thái của vườn thuộc xã Bù Gia Mập, danh thắng thác Đắk Mai Bù Gia Mập Bình Phước (hay thác Đắk Mai 1) được hình thành từ dòng suối Đắk Mai chảy tràn qua một bề mặt đá bazan và đá trầm tích rộng tới hơn năm mươi mét, đổ xuống độ cao khoảng mười hai mét tạo thành bức màn nước trắng xóa giữa rừng già. Trên bề mặt bãi đá phẳng rộng hàng nghìn mét vuông phía trên đỉnh thác, dòng nước xoáy qua hàng triệu năm đã khoan thủng lớp đá cứng tạo nên những hố sụt tròn trịa sâu hun hút được người dân địa phương gọi là những giếng trời tự nhiên.
Đi sâu vào vùng lõi rừng già dọc theo lưu vực suối Đắk Ka và suối Đắk Bô là quần thể thác Đắk Ka, thác Lưu Ly và thác Đắk Rốt. Lòng suối Đắk Ka rộng thoáng với hai bên bờ là những vách đá phiến sét xếp tầng như những chồng sách cổ khổng lồ, phía trên là những rặng cây lồ ô và cổ thụ nghiêng bóng soi mình xuống làn nước mát lạnh trong vắt nhìn thấu tận lớp sỏi cuội dưới đáy. Ngay gần khu vực trung tâm hành chính của vườn còn có hồ Hoa Mai, một hồ nước ngọt tự nhiên phẳng lặng nằm giữa thung lũng rừng xanh, đóng vai trò điều hòa độ ẩm và là điểm hội tụ của các loài chim nước, bướm rừng.
Di tích điểm cuối đường ống dẫn dầu Bắc Nam
Không chỉ giàu có về cảnh quan thiên nhiên, địa bàn Vườn quốc gia Bù Gia Mập còn là một địa chỉ đỏ ghi dấu lịch sử kháng chiến chống ngoại xâm bảo vệ độc lập dân tộc trên tuyến đường Trường Sơn - đường Hồ Chí Minh huyền thoại. Trong giai đoạn từ năm 1973 đến năm 1975, khu vực rừng rậm Bù Gia Mập chính là đoạn cuối của tuyến đường Trường Sơn vươn vào miền Đông Nam Bộ và là nơi đặt điểm cuối đường ống dẫn dầu Bắc Nam (Công trình đường ống xăng dầu VK96 dài gần 5.000 cây số nối từ biên giới phía Bắc vượt qua dãy Trường Sơn vào tới tận Bù Gia Mập).
Tại khu vực kho xăng dầu dã chiến nằm dưới tán rừng già kín đáo của Bù Gia Mập, hàng vạn tấn nhiên liệu quý giá từ hậu phương lớn miền Bắc đã được tập kết an toàn để tiếp ứng kịp thời cho các binh đoàn chủ lực cơ động giải phóng Phước Long và tiến về giải phóng miền Nam vào mùa xuân năm 1975. Ngày nay, di tích điểm cuối đường ống dẫn dầu Bắc Nam tại Bù Gia Mập đã được xếp hạng là Di tích lịch sử cấp quốc gia, trở thành biểu tượng cho ý chí kiên cường, trí tuệ quân sự và khát vọng hòa bình, thống nhất non sông của dân tộc Việt Nam.
Không gian văn hóa bản địa và bảo tồn Vườn quốc gia Bù Gia Mập
Bao bọc xung quanh vùng đệm của Vườn quốc gia Bù Gia Mập là không gian cư trú lâu đời của cộng đồng các dân tộc thiểu số bản địa, trong đó người S'tiêng và người M'nông chiếm hơn bảy mươi phần trăm dân số địa phương. Mối gắn kết máu thịt giữa đồng bào bản địa với đại ngàn không chỉ tạo nên bức tranh văn hóa tộc người đa sắc màu mà còn là nền tảng cốt lõi cho công tác bảo vệ rừng bền vững.
Đời sống văn hóa của người S'tiêng và người M'nông
Trải qua hàng trăm năm sinh sống dưới chân những cánh rừng đầu nguồn sông Bé, đồng bào người S'tiêng và người M'nông tại xã Bù Gia Mập, xã Đắk Ơ vẫn gìn giữ trọn vẹn kho tàng tri thức dân gian gắn liền với rừng tự nhiên, tiếp nối mạch nguồn văn hóa từng vang danh tại địa danh lịch sử Sóc Bom Bo Bù Đăng Bình Phước. Trong đời sống thường nhật, các nghệ nhân lớn tuổi trong sóc vẫn duy trì nghề đan lát mây tre của người S'tiêng Bình Phước để chế tác những chiếc gùi đeo lưng (xà gạc, gùi có nắp) bền chắc dùng khi đi rừng, đồng thời truyền dạy cho thế hệ trẻ nghề ủ rượu cần men lá của người S'tiêng Bình Phước từ vỏ cây rừng và củ riềng dại.
Văn hóa ẩm thực của cư dân vùng đệm Bù Gia Mập mang đậm hương vị tinh khiết của núi rừng biên viễn với những món ăn truyền thống không dùng dầu mỡ mà tận dụng ống tre, ống lồ ô tươi để làm chín thực phẩm trên bếp củi. Tiêu biểu nhất là món canh thụt người S'tiêng kết hợp hơn mười loại rau rừng như lá nhíp, đọt mây, cà đắng, ớt hiểm thụt nhuyễn trong ống lồ ô, ăn kèm cơm lam dẻo thơm cùng món đọt mây nướng Lộc Ninh Bình Phước có vị đắng hậu ngọt thanh tao và món heo thả rông nướng ống tre Bình Phước thơm lừng mùi khói bếp. Vào dịp cuối năm khi mùa màng thu hoạch xong, các thôn sóc quanh vùng đệm lại ngân vang tiếng chiêng đồng trong không gian trang trọng của lễ hội Mừng lúa mới của người S'tiêng Bình Phước, thể hiện lòng biết ơn thần linh đã che chở cho buôn làng mưa thuận gió hòa.
Vai trò bảo tồn đa dạng sinh học vùng biên viễn
Hiện nay, công tác quản lý và bảo tồn tại vườn được triển khai đồng bộ thông qua sự phối hợp chặt chẽ giữa lực lượng kiểm lâm chuyên trách, Trung tâm Cứu hộ, Bảo tồn và Phát triển sinh vật với hàng trăm hộ gia đình đồng bào người S'tiêng, người M'nông nhận giao khoán bảo vệ rừng vùng đệm. Trung tâm cứu hộ tại khu vực hồ Hoa Mai thường xuyên tiếp nhận, chăm sóc y tế và phục hồi bản năng hoang dã cho hàng trăm cá thể động vật quý hiếm như vượn đen má vàng, cu li, rùa núi vàng, tê tê Java, diều hoa Miến Điện trước khi tái thả các cá thể đủ điều kiện trở về với sinh cảnh rừng kín thường xanh tự nhiên.
Song song với nhiệm vụ tuần tra bảo vệ nguyên vẹn hệ sinh thái rừng chuyển tiếp và nguồn gen dược liệu quý, các chương trình giáo dục môi trường và nghiên cứu khoa học về biến đổi khí hậu, lâm sinh học nhiệt đới cũng được đẩy mạnh. Nhằm góp phần lưu trữ và phổ biến tri thức khoa học về hệ thống các vườn quốc gia cũng như di sản văn hóa tộc người bản địa trên không gian số, chuyên trang Đồng Nai NSSC đóng vai trò cung cấp nguồn dữ liệu bách khoa chuẩn xác, kết nối cộng đồng yêu thiên nhiên với những giá trị di sản bền vững của vùng đất phương Nam.
Hội tụ vẻ đẹp nguyên sơ của những cánh rừng kín thường xanh bạt ngàn, dòng chảy suối Đắk Ka và suối Đắk Mai tung bọt trắng xóa qua thềm đá cổ, sự trù phú của quần thể chà vá chân đen, vượn đen má vàng cùng bản sắc văn hóa lâu đời của đồng bào S'tiêng, M'nông, Vườn quốc gia Bù Gia Mập thực sự là một bảo tàng sinh thái sống động nơi biên cương Tổ quốc. Việc gìn giữ trọn vẹn mẫu chuẩn hệ sinh thái rừng chuyển tiếp tại Vườn quốc gia Bù Gia Mập chính là chìa khóa bảo đảm an ninh môi trường và bảo tồn di sản thiên nhiên quý báu cho muôn đời sau.
NSSC Đồng Nai
dongnai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đồng Nai.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Đồng Nai.
Bài liên quan
Văn miếu Trấn Biên - Biểu tượng hơn ba trăm năm đạo học và văn hiến phương Nam
Văn miếu Trấn Biên được khởi dựng năm 1715 là văn miếu đầu tiên tại xứ Đàng Trong. Cùng khám phá kiến trúc Khuê Văn Các, Nhà Bái Đường và truyền thống hiếu học.
Núi Chứa Chan Đồng Nai - Đỉnh núi lửa cổ kỳ vĩ và miền di sản tâm linh xứ Xuân Lộc
Núi Chứa Chan Đồng Nai vươn cao 837 mét giữa đất trời Xuân Lộc với dáng bát úp uy nghi. Cùng khám phá danh thắng quốc gia, chùa Gia Lào và mật khu Hầm Hinh.
Cù lao Phố Biên Hòa - Dấu ấn thương cảng cổ Nông Nại Đại Phố giữa dòng sông Đồng Nai
Cù lao Phố Biên Hòa lưu giữ hào quang thương cảng Nông Nại Đại Phố hơn ba thế kỷ giữa dòng sông Đồng Nai. Cùng khám phá quần thể di tích cổ kính tại đây.



