Bỏ qua đến nội dung

Vườn quốc gia Cát Tiên - Kho báu rừng mưa nhiệt đới đất thấp bên dòng Đồng Nai

Trải rộng hơn bảy mươi mốt nghìn héc ta tại vùng thượng lưu sông Đồng Nai, Vườn quốc gia Cát Tiên là khu bảo tồn rừng ẩm nhiệt đới đất thấp nguyên vẹn bậc nhất miền Nam Việt Nam. Quần thể di sản quốc gia đặc biệt này sở hữu đầm ngập nước Ramsar Bàu Sấu và vinh dự là vườn quốc gia đầu tiên của Việt Nam ghi danh vào Danh lục Xanh toàn cầu IUCN.

NSSC Đồng NaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 19 phút đọc

Thảm rừng nhiệt đới nguyên sinh xanh thẳm bên dòng sông tại Vườn quốc gia Cát Tiên

Men theo những khúc quanh uốn lượn của dòng thủy lưu hiền hòa bao bọc suốt hơn chín mươi cây số đường biên tự nhiên, Vườn quốc gia Cát Tiên hiện lên như một bức tường thành sinh thái xanh thẳm nối liền sườn nam cao nguyên Di Linh với vùng bình nguyên Đông Nam Bộ. Dưới tán cổ thụ tung, bằng lăng và gõ đỏ hàng trăm năm tuổi, nhịp sống hoang dã của hàng nghìn loài động thực vật quý hiếm vẫn âm thầm vận hành qua bao thế kỷ.

Địa thế chuyển tiếp và lịch sử bảo tồn Vườn quốc gia Cát Tiên

Tọa lạc trên địa bàn tiếp giáp giữa vùng thượng nguồn tỉnh Đồng Nai với các dải đồi núi thấp thuộc Lâm Đồng và Bình Phước, Vườn quốc gia Cát Tiên sở hữu tổng diện tích vùng lõi tự nhiên hơn 71.187 héc ta. Không gian sinh thái rộng lớn này đóng vai trò là gạch nối địa lý sống còn giữa khối cao nguyên Nam Trường Sơn hùng vĩ và vùng đồng bằng trù phú hạ lưu lưu vực sông Đồng Nai.

Vùng đệm địa mạo giữa cao nguyên và bình nguyên

Về mặt kiến tạo địa chất và địa mạo, Vườn quốc gia Cát Tiên nằm ngay tại đới chuyển tiếp từ sườn tây nam của khối nâng cao nguyên Bảo Lộc - Di Linh hạ thấp dần xuống vùng trũng bồi tụ Tân Phú, Định Quán. Địa hình nơi đây mang đặc trưng của các dải đồi lượn sóng thoải xen kẽ những thung lũng bằng phẳng và vùng trũng ngập nước theo mùa, với độ cao trung bình dao động từ 100 mét đến gần 650 mét so với mực nước biển tại khu vực phân khu Cát Lộc ở phía bắc. Nền đá mẹ chủ yếu được hình thành từ đá bazan phong hóa màu mỡ kết hợp với đá phiến sét, đá cát kết kỷ Jura và các dải phù sa cổ dọc thung lũng sông.

Đặc điểm thủy văn nổi bật nhất định hình nên cảnh quan khu rừng chính là dòng sông Đồng Nai uốn lượn bao bọc suốt hơn chín mươi cây số dọc theo ranh giới phía đông, phía nam và phía tây của khu vực Nam Cát Tiên. Vào mùa mưa từ tháng năm đến tháng mười một, lưu lượng nước từ thượng nguồn đổ về dâng cao, vượt qua các ghềnh đá bazan và tràn vào các vùng trũng nội địa tạo nên mạng lưới bàu nước, đầm lầy và suối rừng chằng chịt. Dòng chảy giàu phù sa này không chỉ điều hòa tiểu khí hậu ẩm ướt quanh năm cho toàn bộ khu rừng mà còn nuôi dưỡng nguồn thủy sản nước ngọt phong phú, tiêu biểu là loài cá lăng sông Đồng Nai sinh trưởng mạnh mẽ dưới các vực nước sâu quanh ghềnh đá. Ở phía tây nam, hành lang rừng nguyên sinh của vườn kết nối liền mạch với Khu bảo tồn thiên nhiên văn hóa Đồng Nai và vùng lòng chảo mặt nước mênh mông của hồ Trị An Đồng Nai, tạo thành đại ngàn liên hoàn từng gắn liền với truyền thống lịch sử hào hùng của Chiến khu Đ Đồng Nai.

Hành trình từ khu rừng cấm đến vườn quốc gia

Lịch sử bảo tồn chính thức của vùng rừng nguyên sinh này khởi nguồn từ ngày 7 tháng 7 năm 1978, khi Hội đồng Chính phủ ban hành Quyết định số 194/CT thành lập Khu rừng cấm Nam Cát Tiên với diện tích ban đầu khoảng 35.000 héc ta trên địa bàn huyện Tân Phú nhằm bảo vệ diện tích rừng nhiệt đới đất thấp còn sót lại sau chiến tranh. Đến năm 1992, sau khi các nhà khoa học phát hiện quần thể tê giác một sừng Java cực kỳ quý hiếm sinh sống tại khu vực Cát Lộc ở bờ bắc sông Đồng Nai, khu bảo tồn tê giác Cát Lộc được thành lập bổ sung và đồng thời Khu rừng cấm Nam Cát Tiên được nâng cấp thành Vườn quốc gia Nam Cát Tiên.

Bước ngoặt quan trọng trong công tác quản lý thống nhất diễn ra vào ngày 16 tháng 1 năm 1998, khi Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 01/1998/QĐ-TTg hợp nhất ba khu vực liền kề gồm phân khu Nam Cát Tiên (thuộc huyện Tân Phú và Vĩnh Cửu, tỉnh Đồng Nai), phân khu Tây Cát Tiên (thuộc huyện Bù Đăng, tỉnh Bình Phước) và phân khu Cát Lộc (thuộc huyện Cát Tiên và Bảo Lâm, tỉnh Lâm Đồng) thành Vườn quốc gia Cát Tiên trực thuộc Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn. Sự hợp nhất liên tỉnh này đã thiết lập một hành lang bảo tồn sinh học quy mô lớn, nối thông mạch rừng từ nam Tây Nguyên sang tận vùng biên viễn của Vườn quốc gia Bù Gia Mập, bảo đảm sinh cảnh di cư tự nhiên cho các loài thú lớn như voi châu Á, bò tót và gấu ngựa.

Thảm rừng nhiệt đới và đa dạng sinh học Vườn quốc gia Cát Tiên

Được giới sinh thái học quốc tế đánh giá là mẫu chuẩn tiêu biểu nhất của hệ sinh thái rừng nhiệt đới đất thấp ẩm ướt còn tồn tại ở miền Nam Việt Nam, Vườn quốc gia Cát Tiên sở hữu cấu trúc thảm thực vật đa tầng cùng mật độ đa dạng sinh học đáng kinh ngạc. Sự phân hóa địa hình từ đồi bazan thoát nước tốt đến các thung lũng ngập nước theo mùa đã tạo ra năm kiểu rừng đặc trưng đan xen hài hòa.

Cấu trúc năm kiểu rừng nhiệt đới đất thấp đặc trưng

Theo các công trình điều tra lâm học chuyên sâu, hơn năm mươi phần trăm diện tích của vườn được bao phủ bởi rừng gỗ nguyên sinh và thứ sinh, bốn mươi phần trăm là rừng tre nứa, lồ ô hỗn giao và gần mười phần trăm là hệ sinh thái đất ngập nước, trảng cỏ. Cấu trúc năm kiểu rừng chủ đạo bao gồm:

  • Kiểu rừng lá rộng thường xanh ưu thế cây họ Dầu: Phân bố trên các sườn đồi đất đỏ bazan thoát nước tốt với tầng tán rừng vươn cao từ ba mươi đến bốn mươi mét, quy tụ các loài cây gỗ lớn như dầu rái, sao đen, vên vên, sến mủ luôn giữ sắc xanh rợp bóng quanh năm.
  • Kiểu rừng lá rộng nửa rụng lá nhiệt đới: Chiếm diện tích rộng lớn tại phân khu Nam Cát Tiên, nơi các loài cây tầng vượt tán như bằng lăng, tung, gõ đỏ, cẩm lai đồng loạt trút lá vào mùa khô từ tháng một đến tháng tư để giảm thoát hơi nước, sau đó đâm chồi nảy lộc xanh mướt khi những cơn mưa đầu mùa đổ xuống.
  • Kiểu rừng hỗn giao gỗ và tre nứa, lồ ô: Hình thành trên các sườn đồi dốc tại phân khu Cát Lộc và dọc các triền suối, nơi cây lồ ô, tre gai mọc xen dưới tán cây gỗ lớn tạo nguồn thức ăn dồi dào gồm măng non và lá bánh tẻ cho các loài thú móng guốc.
  • Kiểu rừng ngập nước ngọt nội địa theo mùa: Phân bố đặc hữu quanh khu vực đầm lầy Bàu Sấu, Bàu Chim và Bàu Cá, với quần xã cây thủy sinh, rặng gáo nước, lộc vừng và cây đước nước ngọt có bộ rễ thở kỳ dị thích nghi với chế độ ngập lụt kéo dài sáu tháng mỗi năm.
  • Kiểu trảng cỏ tự nhiên và cây bụi thứ sinh: Gồm các trảng cỏ lớn như trảng Tà Lài, trảng Đất Đỏ, trảng Cây Si đóng vai trò là bãi kiếm ăn ban đêm vô cùng quan trọng của quần thể bò tót, nai rừng, mễn và lợn rừng.

Quần thể cây tung cổ thụ và thực vật quý hiếm

Hệ thực vật bậc cao có mạch tại khu vườn đã được ghi nhận lên tới hơn 1.615 loài thuộc 733 chi và 162 họ thực vật, trong đó có 38 loài nằm trong Sách Đỏ Việt Nam và hàng chục loài đặc hữu của vùng Đông Nam Bộ. Biểu tượng thực vật nổi tiếng bậc nhất trong rừng già Nam Cát Tiên chính là những gốc cây tung cổ thụ (Tetrameles nudiflora) có tuổi đời từ bốn trăm đến năm trăm năm. Loài cây đại mộc này sở hữu phần gốc bạnh vè khổng lồ cao quá đầu người, uốn lượn như những bức tường thành bằng gỗ xám bạc chạy dài hàng chục mét trên mặt đất để nâng đỡ thân cây cao vút gần bốn mươi mét giữa tầng tán rừng.

Bên cạnh cây tung cổ thụ, khu rừng còn bảo tồn những cá thể cây thiên tuế hơn bốn trăm năm tuổi, cây gõ đỏ đại thụ đường kính thân hơn hai mét, cây bằng lăng sáu ngọn vươn thẳng lên bầu trời và cây đa Lộc Giao có hệ thống rễ phụ chằng chịt ôm trọn cả một khoảng suối rừng. Đặc biệt, trong các cánh rừng ẩm ướt tại đây có sự phân bố dày đặc của loài cây ươi (Scaphium macropodum). Cứ mỗi chu kỳ từ ba đến bốn năm một lần vào khoảng tháng tư và tháng năm, những cây ươi cao ba mươi mét lại kết trái chín khô có cánh mỏng theo gió phát tán khắp rừng, tạo nên sản vật trái ươi bay rừng Cát Tiên Đồng Nai nổi tiếng thanh nhiệt trong văn hóa ẩm thực và dược liệu dân gian địa phương.

Nhóm sinh vật và phân khuSố lượng loài / quy mô ghi nhậnLoài đặc hữu và quý hiếm tiêu biểuGiá trị bảo tồn khoa học và sinh thái
Hệ thực vật bậc cao có mạchHơn 1.615 loài thuộc 162 họ thực vậtGõ đỏ, cẩm lai Bà Rịa, dáng hương, cây tung cổ thụ, thiên tuế, ươi bayLưu giữ nguồn gen cây gỗ quý họ Đậu, họ Dầu và hơn 550 loài cây dược liệu
Khu hệ thú (Mammalia)113 loài thuộc 30 họ, 11 bộBò tót, voi châu Á, vượn đen má vàng, chà vá chân đen, cheo cheo lưng bạcNơi tập trung các quần thể thú móng guốc và linh trưởng lớn nhất miền Nam
Khu hệ chim rừng và chim nước351 loài thuộc 64 họ, 18 bộGà tiền mặt đỏ, ngan cánh trắng, công lục Đông Dương, già đẫy JavaĐược BirdLife International công nhận là Vùng chim quan trọng (IBA) toàn cầu
Hệ bò sát, lưỡng cư và cá109 loài bò sát, 41 loài lưỡng cư, 159 loài cáCá sấu Xiêm nước ngọt thuần chủng, rùa núi vàng, cá lăng, cá chạch lửaBảo tồn quần thể cá sấu nước ngọt hoang dã lớn nhất tại Việt Nam
Khu hệ côn trùng và bướm rừngHơn 750 loài côn trùng, trên 450 loài bướmBướm phượng cánh chim, bướm khế, bướm hoàng đế (chiếm trên 50% loài bướm Việt Nam)Chỉ thị sinh học cho môi trường rừng nguyên sinh trong lành, chưa bị ô nhiễm
Toàn cảnh đầm ngập nước Bàu Sấu và thảm rừng nguyên sinh tại Vườn quốc gia Cát Tiên
Toàn cảnh đầm ngập nước Bàu Sấu và thảm rừng nguyên sinh tại Vườn quốc gia Cát Tiên

Khu hệ thú móng guốc, linh trưởng và chim rừng

Về mặt động vật học, Vườn quốc gia Cát Tiên là ngôi nhà sinh thái của 113 loài thú, 351 loài chim, 109 loài bò sát, 41 loài lưỡng cư và 159 loài cá nước ngọt. Trong nhóm thú móng guốc cỡ lớn, khu rừng hiện bảo tồn một trong những quần thể bò tót (Bos gaurus) hoang dã đông đảo nhất Việt Nam với hàng trăm cá thể thường xuyên xuất hiện kiếm ăn tại các trảng cỏ Tà Lài, Đất Đỏ và quanh vùng đệm Bàu Sấu, cùng đàn voi châu Á hoang dã di chuyển dọc hành lang rừng nối với khu vực Vĩnh Cửu.

Nhóm linh trưởng tại vườn vô cùng phong phú với sự hiện diện của vượn đen má vàng (Nomascus gabriellae), voọc chà vá chân đen (Pygathrix nigripes), voọc bạc Đông Dương, cu li nhỏ và khỉ đuôi lợn. Mỗi buổi bình minh khi sương mù còn giăng kín mặt sông Đồng Nai, tiếng hót vang vọng của các gia đình vượn đen má vàng từ trên đỉnh những cây dầu rái cao vút lại ngân dài hàng cây số, đánh dấu lãnh thổ sinh tồn của loài linh trưởng đặc hữu. Khu hệ chim tại đây chiếm gần bốn mươi phần trăm tổng số loài chim của cả nước, bao gồm những loài cực kỳ nguy cấp trong Sách Đỏ thế giới như ngan cánh trắng (Asarcornis scutulata), gà tiền mặt đỏ, hồng hoàng, công lục Đông Dương và cổ rắn (chim điền điển).

Các phân khu cảnh quan đặc sắc bên trong Vườn quốc gia Cát Tiên

Không chỉ là một trung tâm nghiên cứu khoa học rừng mưa nhiệt đới, không gian nội vi của Vườn quốc gia Cát Tiên còn quy tụ những cấu trúc cảnh quan tự nhiên kỳ vĩ. Từ vùng đầm lầy ngập nước cổ xưa nằm sâu giữa lòng rừng già đến những ghềnh thác đá bazan tung bọt trắng xóa và bán đảo cứu hộ thú hoang dã, mỗi phân khu đều mang một chức năng sinh thái riêng biệt.

Hệ sinh thái đầm lầy Bàu Sấu và cá sấu Xiêm

Nằm sâu ở phía nam phân khu Nam Cát Tiên, cách trung tâm vườn khoảng mười bốn cây số xuyên qua những cung đường rừng nguyên sinh rợp bóng cổ thụ, quần thể đầm lầy Bàu Sấu là trái tim đất ngập nước của toàn bộ khu di sản. Vào mùa khô, diện tích mặt nước của bàu thu hẹp chỉ còn khoảng 100 đến 150 héc ta bao quanh bởi những thảm cỏ lác, cỏ năng và rặng cây đước nước ngọt (Carallia brachiata); nhưng khi mùa mưa tới, nước từ các khe suối rừng đổ dồn về khiến mặt bàu mở rộng lên tới hơn 2.500 héc ta mặt nước mênh mông giữa đại ngàn.

Ngày 4 tháng 8 năm 2005, Ban Thư ký Công ước Ramsar quốc tế đã chính thức công nhận hệ đất ngập nước Bàu Sấu là Khu Ramsar có tầm quan trọng quốc tế thứ 1.499 của thế giới và là Khu Ramsar thứ hai của Việt Nam. Giá trị bảo tồn cốt lõi làm nên danh tiếng toàn cầu của đầm lầy Bàu Sấu chính là chương trình phục hồi thành công loài cá sấu Xiêm (Crocodylus siamensis — cá sấu nước ngọt thuần chủng từng bị coi là gần như tuyệt chủng ngoài tự nhiên trên thế giới). Từ vài chục cá thể thuần chủng được tái thả vào đầu những năm 2000, đến nay quần thể cá sấu Xiêm tại Bàu Sấu đã sinh sản tự nhiên và phát triển lên tới hàng trăm cá thể khỏe mạnh, cùng chung sống hài hòa với các loài chim thủy sinh như già đẫy Java, cò quăm cánh xanh, vịt trời và diệc xám.

Dòng chảy ghềnh Bến Cự, thác Trời và đảo Tiên

Dọc theo bờ đông của phân khu Nam Cát Tiên, nơi dòng sông Đồng Nai chảy xiết qua các đới đứt gãy địa chất đá bazan và đá trầm tích cổ, thiên nhiên đã kiến tạo nên chuỗi ghềnh thác liên hoàn gồm ghềnh Bến Cự, thác Trời và thác Dựng. Tại khu vực ghềnh Bến Cự, lòng sông thu hẹp lại và bị chia cắt bởi hàng trăm tảng đá bazan đen bóng xếp chồng lên nhau, tạo nên những dòng nước xoáy cuộn trào vào mùa lũ nhưng lại lộ ra những bãi đá phẳng lì và các hốc nước trong vắt vào mùa cạn. Cấu trúc địa chất đá núi lửa cổ tại vùng thượng nguồn này có mối liên hệ chặt chẽ về mặt kiến tạo với thắng cảnh đá Ba Chồng Định Quán Đồng Nai cũng như hệ thống mạch khoáng ngầm tại thác Mai và hồ nước nóng Rừng Gia Canh Định Quán ở vùng kế cận.

Nằm tách biệt trên một bán đảo rộng 57 héc ta được bao bọc bởi dòng sông Đồng Nai ngay gần cổng vào trung tâm vườn là khu vực đảo Tiên Cát Tiên. Với hàng rào nước tự nhiên cách ly hoàn toàn với đất liền, bán đảo rừng bán tự nhiên này được quy hoạch làm Trung tâm Cứu hộ, Bảo tồn và Phát triển sinh vật, chuyên tiếp nhận, điều trị tập tính và tái thả về rừng tự nhiên các loài linh trưởng quý hiếm như vượn đen má vàng, cu li, voọc bạc cùng gấu ngựa, gấu chó và mèo rừng.

Văn hóa bản địa và vị thế di sản của Vườn quốc gia Cát Tiên

Gắn liền với lịch sử hàng nghìn năm của đại ngàn thượng nguồn sông Đồng Nai là không gian sinh tồn và văn hóa tâm linh sâu sắc của các tộc người bản địa Nam Tây Nguyên - Đông Nam Bộ. Sự giao hòa giữa tri thức giữ rừng cổ truyền của cộng đồng cư dân vùng đệm với các chuẩn mực quản trị bảo tồn hiện đại đã đưa Vườn quốc gia Cát Tiên vươn lên vị thế di sản tiêu biểu trên bản đồ thế giới.

Không gian văn hóa người Mạ và người S'tiêng

Tại vùng đệm quanh khu vực xã Tà Lài (huyện Tân Phú) và các xã ven rừng thuộc Bình Phước, Lâm Đồng, cộng đồng người Mạ, người S'tiêng và người Chơ Ro đã cư trú lâu đời bên những triền sông và thung lũng ven rừng. Trong tâm thức của người Mạ và người S'tiêng tại làng dân tộc Tà Lài, rừng già không chỉ là nguồn sống mà còn là không gian linh thiêng nơi các vị thần núi, thần sông và thần rừng (Yang Bri) ngự trị, từ đó hình thành nên những luật tục nghiêm ngặt cấm chặt phá cây cổ thụ đầu nguồn hay săn bắt thú rừng đang mùa sinh sản.

Đời sống văn hóa vật chất và tinh thần của cư dân bản địa nơi đây thể hiện rõ nét qua kiến trúc nhà sàn dài truyền thống, nghề dệt thổ cẩm hoa văn hình học từ sợi bông nhuộm vỏ cây rừng của phụ nữ người Mạ tại Tà Lài, cùng nền ẩm thực gắn liền với sản vật tự nhiên như canh thụt người S'tiêng nấu trong ống lồ ô với lá nhíp rừng và đọt mây non. Vào mỗi dịp sau mùa thu hoạch lúa rẫy, âm vang cồng chiêng cùng các nghi thức tạ ơn thần mùa màng tương đồng với lễ hội Sayangva của người Chơ Ro Đồng Nai lại rộn ràng bên ánh lửa hồng, thắt chặt mối dây gắn kết cộng đồng trong công tác tuần tra và bảo vệ rừng vùng đệm.

Dấu mốc Danh lục Xanh IUCN và sinh quyển thế giới

Nhờ những giá trị ngoại hạng về địa chất, sinh thái và đa dạng sinh học, ngày 10 tháng 11 năm 2001, tổ chức UNESCO đã chính thức công nhận khu vực Cát Tiên là Khu dự trữ sinh quyển thế giới thứ hai của Việt Nam (đến năm 2011 được mở rộng quy mô thành Khu dự trữ sinh quyển thế giới Đồng Nai với tổng diện tích hơn 969.993 héc ta). Tiếp đó, ngày 27 tháng 9 năm 2012, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1419/QĐ-TTg xếp hạng khu rừng là Di tích quốc gia đặc biệt về danh lam thắng cảnh và sinh thái.

Đỉnh cao mới nhất trong hành trình hội nhập quốc tế của đơn vị được xác lập vào tháng 4 năm 2024, khi Liên minh Bảo tồn Thiên nhiên Quốc tế (IUCN) chính thức trao chứng nhận Danh lục Xanh IUCN (IUCN Green List) cho khu vườn sau quá trình đánh giá khắt khe qua bốn trụ cột gồm quản trị tốt, thiết kế và lập kế hoạch khoa học, quản lý hiệu quả và kết quả bảo tồn thành công. Với cột mốc lịch sử này, Cát Tiên đã trở thành vườn quốc gia đầu tiên tại Việt Nam và là khu bảo tồn thứ 72 trên toàn thế giới đạt chuẩn mực Danh lục Xanh toàn cầu. Trên hành trình số hóa và lan tỏa tri thức về các khu dự trữ sinh quyển cùng di sản tự nhiên bản địa, chuyên trang Đồng Nai NSSC đóng vai trò cung cấp hệ thống tư liệu bách khoa chuẩn xác phục vụ cộng đồng nghiên cứu và độc giả cả nước.

Từ những gốc cây tung cổ thụ sừng sững hàng thế kỷ giữa tầng rừng mưa ẩm ướt, mặt nước đầm lầy Bàu Sấu yên bình nơi loài cá sấu Xiêm hồi sinh mạnh mẽ cho đến những bản làng người Mạ, người S'tiêng giàu bản sắc bên bờ sông Đồng Nai, Vườn quốc gia Cát Tiên xứng đáng là viên ngọc xanh vô giá của thiên nhiên Việt Nam. Sự trường tồn của Khu dự trữ sinh quyển thế giới này chính là minh chứng tiêu biểu cho tầm nhìn bảo tồn đa dạng sinh học bền vững gắn liền với chuẩn mực Danh lục Xanh IUCN quốc tế.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Đồng Nai

dongnai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đồng Nai.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Đồng Nai.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất