Bỏ qua đến nội dung

Cù lao Phố Biên Hòa - Dấu ấn thương cảng cổ Nông Nại Đại Phố giữa dòng sông Đồng Nai

Nằm trọn trong vòng tay bồi đắp phù sa của hai nhánh sông Đồng Nai hiền hòa thuộc phường Hiệp Hòa, Cù lao Phố Biên Hòa từng là thương cảng quốc tế Nông Nại Đại Phố phồn hoa bậc nhất xứ Đàng Trong vào thế kỷ mười bảy và mười tám. Vùng đất cù lao gần bảy trăm héc-ta này hiện bảo tồn mật độ di tích đình chùa, đền miếu và lăng mộ cổ đặc sắc hàng đầu phương Nam.

NSSC Đồng NaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 22 phút đọc

Toàn cảnh sông Đồng Nai hiền hòa ôm trọn vùng đất di sản Cù lao Phố Biên Hòa

Bước qua những nhịp cầu bắc ngang mặt nước lấp lánh từ trung tâm đô thị công nghiệp sầm uất, du khách đặt chân đến Cù lao Phố Biên Hòa sẽ cảm nhận ngay nhịp sống thanh bình dưới những tán cây cổ thụ rợp bóng. Không gian đảo sông mang dáng hình chiếc chuông xanh trù phú này chính là nơi khởi nguồn cho tiến trình giao thương đường thủy, định hình diện mạo văn hiến và tín ngưỡng bản địa suốt hơn ba trăm năm lịch sử vùng đất Trấn Biên.

Địa thế sông nước và sự hình thành Cù lao Phố Biên Hòa

Được kiến tạo từ quá trình bồi tụ trầm tích phù sa lâu đời của hệ thống thủy văn hạ lưu sông Đồng Nai, Cù lao Phố Biên Hòa sở hữu vị trí địa lý đắc địa hiếm có khi nằm ngay tâm điểm giao kết giữa vùng gò đồi trung du Đông Nam Bộ với châu thổ sông nước Cửu Long. Chính hình thái đảo sông biệt lập nhưng thông thương bốn hướng đã tạo tiền đề tự nhiên lý tưởng để các bậc tiền nhân chọn nơi đây làm bàn đạp mở mang bờ cõi và kiến lập trung tâm mậu dịch sầm uất đầu tiên của xứ Đồng Nai - Gia Định.

Cấu trúc đảo sa bồi giữa hai nhánh sông lớn

Về mặt địa mạo tự nhiên và hành chính đương đại, toàn bộ diện tích khoảng 694,65 héc-ta của cù lao thuộc địa giới hành chính phường Hiệp Hòa, nằm ở cửa ngõ trung tâm thành phố Biên Hòa. Dải đất sa bồi này được hình thành khi dòng chảy chính của sông Đồng Nai từ hướng thượng nguồn chảy xuống phía nam bất ngờ tách làm đôi trước khi hợp lưu trở lại ở phía hạ lưu, tạo thành nhánh sông Cái và sông Cát ôm trọn lấy bốn bề cù lao như hai vòng hào nước tự nhiên khổng lồ. Trong tâm thức dân gian của cư dân bản địa xưa, hình dáng tổng thể của cù lao nhìn từ trên cao giống như một quả chuông lớn nằm nghiêng giữa lòng sông, với phần đỉnh chuông hướng về phía bắc và phần miệng chuông xòe rộng về phía nam.

Hệ thống địa chất tại đây mang đặc trưng của thềm phù sa cổ kết hợp với lớp đất thịt pha cát màu mỡ được bồi đắp định kỳ qua các mùa nước nổi, giúp thảm thực vật bản địa phát triển xanh tốt quanh năm và hạn chế tình trạng sạt lở bờ sông nhờ nền đá ngầm vững chắc ở phía đầu cù lao. Nhánh sông Cái ở phía tây có lòng sông sâu và rộng, dòng chảy ổn định quanh năm, cho phép các thương thuyền trọng tải lớn từ ngoài cửa biển Cần Giờ, Nhà Bè ngược dòng tiến thẳng vào neo đậu an toàn mà không chịu ảnh hưởng của sóng lớn hay bão biển. Trong khi đó, nhánh sông Cát ở phía đông có dòng chảy êm đềm hơn, gắn liền với mạng lưới rạch nhỏ len lỏi sâu vào nội đồng để điều tiết thủy văn, làm mát vi khí hậu và cung cấp nguồn nước ngọt dồi dào cho đời sống sinh hoạt cũng như canh tác nông nghiệp của các thôn làng cổ trên đảo.

Cuộc khai phá năm 1679 và thời kỳ Nông Nại Đại Phố

Trong sử liệu cổ Việt Nam như bộ sách Gia Định thành thông chí do danh thần Trịnh Hoài Đức biên soạn vào đầu thế kỷ mười chín, vùng đất này từng được ghi nhận qua nhiều danh xưng cổ xưa như Đông Phố, Giản Phố hay Cù Châu. Bước ngoặt lịch sử vĩ đại nhất đánh thức tiềm năng của hòn đảo giữa sông diễn ra vào năm Kỷ Mùi 1679, khi vị tướng quân Trần Thượng Xuyên dẫn đoàn binh thuyền người Minh Hương đến cửa biển Thuận An xin quy phục chúa Nguyễn Phúc Tần và được triều đình Đàng Trong chấp thuận cho vào khai khẩn vùng đất Đông Phố. Nhận thấy địa thế cù lao có sông sâu bao bọc, trên bến dưới thuyền cực kỳ thuận lợi cho cả phòng thủ lẫn buôn bán đường thủy, ông đã cùng cộng đồng cư dân người Việt vốn định cư từ trước bắt tay phát quang rừng rậm, quy hoạch bến bãi và dựng phố chợ quy mô lớn.

Dưới bàn tay tổ chức tài ba của các thế hệ lưu dân, vùng đất hoang sơ nhanh chóng lột xác thành thương cảng Nông Nại Đại Phố — trung tâm kinh tế và mậu dịch quốc tế phồn thịnh bậc nhất phương Nam suốt gần một thế kỷ từ cuối thế kỷ mười bảy đến năm 1776. Cùng với cột mốc năm Mậu Dần 1698 khi Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh vâng mệnh chúa Nguyễn Phúc Chu vào kinh lược phương Nam, đặt doanh Trấn Biên và mở đầu cho lịch sử dinh Trấn Biên chính quy, cù lao càng khẳng định vai trò hạt nhân kinh tế gắn kết chặt chẽ với trung tâm văn hiến Văn miếu Trấn Biên và lỵ sở di tích lịch sử thành cổ Biên Hòa bên bờ tả ngạn. Trước khi biến cố chiến tranh năm 1776 làm thương cảng suy tàn để nhường vị thế giao thương cho vùng Sài Gòn - Chợ Lớn, nơi đây từng quy tụ hàng vạn cư dân với những dãy phố lát đá trắng, phố ngói, phố chợ sầm uất đón tàu buôn từ Nhật Bản, Trung Hoa, Đông Nam Á và phương Tây đến trao đổi lúa gạo, tơ lụa, lâm sản, đá mỹ nghệ từ làng đá Bửu Long và đồ gốm từ làng gốm cổ Biên Hòa.

Thời kỳ lịch sửDanh xưng tiêu biểuDấu mốc sự kiện và nhân vật gắn liềnVai trò trong lịch sử vùng đất Đồng Nai - Nam Bộ
Trước năm 1679Đông Phố, Cù ChâuCư dân người Việt và người bản địa khai hoang canh tác dọc các giồng đất cao ven sôngVùng đất tiền tiêu trù phú mở đường cho công cuộc Nam tiến vào lưu vực sông Đồng Nai
Năm 1679 – 1698Nông Nại Đại PhốTổng binh Trần Thượng Xuyên đưa cộng đồng Minh Hương vào hợp sức cùng người Việt lập phố chợ năm 1679Hình thành đô thị thương cảng đường sông quy mô lớn đầu tiên tại xứ Đàng Trong
Năm 1698 – 1776Cù lao Phố, Giản PhốLễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh lập dinh Trấn Biên năm 1698 và mất năm 1700; thương cảng đạt đỉnh cao phồn vinhTrung tâm mậu dịch quốc tế lớn nhất Nam Bộ thế kỷ XVIII với ba trục phố lớn và cảng sông tấp nập
Cuối thế kỷ XVIII – XIXThôn Bình Hoành, Hiệp HòaCư dân quay về tái thiết làng xã, trùng tu chùa Đại Giác, Thất Phủ Cổ Miếu và hệ thống đình thần sau biến cố 1776Chuyển hóa từ đô thị thương cảng sang không gian làng xã cổ truyền và trung tâm di sản tâm linh
Thế kỷ XX – Đương đạiPhường Hiệp Hòa (Cù lao Phố)Kháng chiến chống ngoại xâm tại đình Bình Kính; xếp hạng hàng loạt di tích lịch sử cấp quốc giaLõi xanh văn hóa - lịch sử và bảo tàng di sản sống giữa lòng đô thị Biên Hòa hiện đại

Quy hoạch đô thị cổ và kiến trúc tại Cù lao Phố Biên Hòa

Ẩn sâu dưới lớp trầm tích thời gian và những vườn cây trái yên ả ngày nay, Cù lao Phố Biên Hòa vẫn lưu giữ những dấu vết quy hoạch đô thị cảng sông tiêu biểu của phương Đông thời trung - cận đại cùng kho tàng kiến trúc gỗ đá cổ kính. Sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa tư duy phong thủy sông nước, kỹ thuật xây dựng truyền thống của người Việt và nghệ thuật trang trí của cộng đồng người Hoa đã kiến tạo nên một quần thể kiến trúc di sản có giá trị thẩm mỹ và khảo cổ học đặc biệt.

Dấu tích quy hoạch ba trục phố thương mại cổ xưa

Theo ghi chép tỉ mỉ trong Gia Định thành thông chí và các công trình khảo cứu thực địa của nhà nghiên cứu Lương Văn Lựu cùng nhà văn hóa Bình Nguyên Lộc, khi quy hoạch đô thị cảng trên đảo, tiền nhân đã thiết lập một mạng lưới giao thông nội khu cực kỳ khoa học gắn liền với các bến thuyền dọc bờ sông Cái. Toàn bộ khu phố chợ sầm uất được phân chia thành ba tuyến đường chính chạy dọc và cắt ngang theo thế đất cù lao: đường phố lớn ở giữa được lát hoàn toàn bằng những phiến đá xanh và đá trắng phẳng phiu gọi là phố Đá Trắng; đường phố chạy dọc theo mép sông nơi tập trung các kho hàng lớn lợp ngói âm dương gọi là phố Ngói; và tuyến đường quy tụ các sạp hàng buôn bán sản vật nông lâm thủy sản hàng ngày gọi là phố Chợ.

Nhà cửa trong khu đô thị cổ được xây dựng san sát nhau theo kiểu nhà ống nhiều lớp có sân trời thoáng đãng ở giữa, tường xây bằng gạch vồ và đá ong liên kết bằng vôi mật mía giã nhuyễn với vỏ sò, mái lợp ngói âm dương hoặc ngói ống tráng men xanh lục. Phía trước mỗi ngôi nhà phố đều hướng ra mặt đường lát đá để trưng bày hàng hóa, trong khi phía sau thông trực tiếp ra bến sông để bốc dỡ nông sản, gốm sứ, vải vóc từ các ghe bầu, thuyền buồm. Dù phần lớn cấu trúc phố chợ thương mại đã bị hủy hoại trong biến cố chiến tranh cuối thế kỷ mười tám, các cuộc khảo sát khảo cổ học dưới lòng đất cù lao và dưới đáy sông Đồng Nai đoạn qua Hiệp Hòa vẫn liên tục phát hiện hàng vạn hiện vật gốm sứ cổ thời Minh - Thanh, gốm Hizen Nhật Bản, tiền đồng cổ và nền móng đá xanh, minh chứng sống động cho quy mô đô thị hóa rực rỡ một thời.

Không gian cầu Hiệp Hòa và dải đất xanh mát dẫn vào vùng di sản Cù lao Phố Biên Hòa
Không gian cầu Hiệp Hòa và dải đất xanh mát dẫn vào vùng di sản Cù lao Phố Biên Hòa

Nghệ thuật kiến trúc chùa Ông và chùa Đại Giác cổ tự

Nếu dấu tích phố thị thương mại nằm sâu trong lòng đất thì hệ thống kiến trúc tôn giáo tín ngưỡng trên mặt đất lại được các thế hệ cư dân gìn giữ gần như nguyên vẹn qua hơn ba thế kỷ. Tiêu biểu nhất cho diện mạo giao thoa văn hóa Việt Hoa trên đất cù lao chính là chùa Ông Cù lao Phố Biên Hòa — ngôi miếu cổ có tên chữ là Thất Phủ Cổ Miếu nằm uy nghiêm ngay sát bờ nhánh sông Cái thuộc khu phố Nhị Hòa. Được khởi dựng từ năm Giáp Tý 1684 chỉ năm năm sau ngày đoàn người Minh Hương đặt chân lên đảo, công trình mang bố cục kiến trúc chữ Tam truyền thống gồm tiền điện, phương đình và chính điện nối liền nhau bằng hệ thống khung gỗ lim chạm trổ tinh xảo, tường đá xanh Bửu Long và những quần thể tượng gốm men nhiều màu trang trí trên bờ nóc mái theo tích cổ phương Đông.

Cách đó không xa về phía nội đồng là chùa Đại Giác — ngôi danh lam cổ tự Phật giáo ra đời từ cuối thế kỷ mười bảy, gắn liền với lịch sử hoằng dương Phật pháp của các bậc thiền sư mở cõi và dấu ấn cung tiến trùng tu của gia tộc Nguyễn Ánh vào cuối thế kỷ mười tám. Kiến trúc của ngôi cổ tự mang đậm phong cách chùa truyền thống Đàng Trong với mái đao cong thanh thoát, kết cấu vì kèo gỗ tứ trụ vững chãi và không gian nội tự tĩnh mặc lưu giữ pho tượng Phật A Di Đà bằng gỗ mít cổ kính cao hơn hai mét cùng hệ thống hoành phi, câu đối sơn son thếp vàng tuyệt mỹ. Sự hiện diện song hành của ngôi miếu thờ Quan Thánh Đế Quân mang phong cách kiến trúc Hoa Nam và ngôi chùa Phật giáo thuần Việt ngay trên cùng một dải đất cù lao đã phản ánh sinh động tinh thần chung sống hòa hợp, tôn trọng và bồi đắp bản sắc lẫn nhau giữa các cộng đồng cư dân.

Hệ thống di tích thờ bậc tiền nhân tại Cù lao Phố Biên Hòa

Không chỉ là trung tâm giao thương và kiến trúc nghệ thuật cổ, Cù lao Phố Biên Hòa còn được mệnh danh là vùng đất tâm linh hội tụ đạo lý uống nước nhớ nguồn của dân tộc thông qua mạng lưới đền thờ, đình thần và lăng mộ danh nhân dày đặc. Mỗi công trình di tích tại đây đều là một trang biên niên sử bằng đá và gỗ, khắc ghi công đức của những bậc tiền hiền khai khẩn, các danh tướng mở cõi và những chí sĩ yêu nước đã hiến dâng trọn đời cho non sông.

Đền thờ Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh và đình Bình Kính

Nằm dưới bóng cây cổ thụ trăm tuổi nhìn ra bến sông Bình Hoành lộng gió là quần thể đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh Biên Hòa — công trình kiến trúc tín ngưỡng tôn nghiêm bậc nhất trên cù lao, nơi nhân dân địa phương lập miếu phụng thờ ngay sau khi vị danh tướng mở cõi qua đời vào năm Canh Thìn 1700. Trong chuyến kinh lược phương Nam năm 1698, chính tại vùng đất cù lao này, ông đã đặt đại bản doanh để hoạch định cương giới, lập dinh Trấn Biên, dinh Phiên Trấn, chiêu mộ lưu dân lập thôn xã và khai sinh nền hành chính chính quy cho toàn vùng Đông Nam Bộ và Sài Gòn. Ngôi đền được kiến tạo theo lối kiến trúc trùng thiềm điệp ốc cổ truyền, bên trong chính điện bảo tồn bức hoành phi quý hiếm khắc bốn chữ Hán "Vĩnh Mộ Hồng Ân" cùng chiếc áo bào, thanh gươm và chiếc mão tương truyền là di vật gắn liền với cuộc đời chinh chiến của bậc khai quốc công thần.

Cùng nằm trên trục di sản ven sông của cù lao là đình Bình Kính (còn gọi là đền thờ Đoàn Văn Cự), một công trình vừa mang giá trị tín ngưỡng thành hoàng làng cổ truyền, vừa là địa chỉ đỏ ghi dấu phong trào yêu nước chống thực dân Pháp đầu thế kỷ hai mươi. Ngôi đình là nơi nhân dân Hiệp Hòa tôn thờ thủ lĩnh nghĩa quân Đoàn Văn Cự cùng mười sáu nghĩa sĩ trong tổ chức Thiên Địa Hội đã anh dũng hy sinh tại bến đò năm Ất Tỵ 1905 để bảo vệ quê hương. Bên cạnh đó, hệ thống đình làng cổ trên đảo như đình Bình Hoành, đình Bình Quan, miếu Tổ Sư đá, đền thờ tướng quân Trần Thượng Xuyên đã hợp thành một chỉnh thể không gian tín ngưỡng dân gian liên hoàn, nơi mỗi thôn ấp đều gìn giữ những đạo sắc phong của các triều đại nhà Nguyễn ban tặng.

Quần thể mộ cổ đá ong và di chỉ khảo cổ học

Một đặc trưng di sản vô cùng độc đáo khác trên dải đất cù lao và vùng phụ cận bờ sông Đồng Nai là hệ thống hàng chục ngôi mộ cổ của các bậc quan lại, thương gia và tiền hiền thế kỷ mười tám, mười chín được xây dựng bằng chất liệu đá ong và hợp chất ô dước. Các ngôi mộ cổ trên đảo thường có cấu trúc quy mô lớn mô phỏng hình dáng hoa sen, hình mai rùa hoặc hình voi phục, bao bọc bởi vòng tường thành uốn lượn chữ Thọ, bình phong tiền - hậu chạm đắp nổi hình long mã, hổ phù và bia đá khắc chữ Hán ghi rõ niên đại, quê quán của người quá cố. Kỹ thuật pha trộn vôi vỏ sò, cát mịn, mật mía và nhựa cây ô dước của các nghệ nhân xưa đã tạo nên những khối mộ hợp chất cứng bền như đá nguyên khối, tồn tại nguyên vẹn qua hàng trăm năm mưa nắng nhiệt đới và mở đường cho sự hình thành các quần thể lăng mộ danh thần tiêu biểu tại Biên Hòa như lăng mộ Trịnh Hoài Đức Biên Hòa Đồng Nai.

Song song với các di tích kiến trúc trên mặt đất, lòng đất cù lao và lòng sông Đồng Nai bao quanh đảo còn được giới sử học đánh giá là một kho tàng khảo cổ học tiền sử và lịch sử vô giá của vùng Đông Nam Bộ. Các đợt thăm dò khảo cổ tại khu vực Bến Gỗ, Hiệp Hòa và dọc hai bờ sông Cái đã thu thập được nhiều công cụ đá mài, rìu đá vai, bàn mài và mảnh gốm thô có niên đại từ ba nghìn đến bốn nghìn năm trước, thuộc cùng mạch nguồn văn hóa khảo cổ với các di vật tầm cỡ quốc gia của tỉnh như cụm Bảo vật quốc gia đàn đá Lộc Hòa và đàn đá Bình Đa hay Bảo vật quốc gia tượng thần Vishnu Bình Hòa Đồng Nai. Sự nối tiếp liên tục từ tầng văn hóa tiền sử Đồng Nai qua lớp trầm tích thương cảng thế kỷ mười bảy, mười tám cho đến kiến trúc cận đại đã chứng minh sức sống văn hóa mãnh liệt chưa từng đứt gãy trên mảnh đất cù lao này.

Tên di tích tiêu biểuNăm khởi dựng / Niên đạiĐối tượng phụng thờ và tính chấtGiá trị lịch sử - kiến trúc và cấp độ bảo tồn
Chùa Ông (Thất Phủ Cổ Miếu)Năm 1684 (thế kỷ XVII)Thờ Quan Thánh Đế Quân, Thiên Hậu Nguyên Quân và các bậc tiền hiền Việt - HoaNgôi miếu cổ nhất Nam Bộ tiêu biểu cho giao thoa văn hóa Việt Hoa; xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia năm 2001
Chùa Đại GiácCuối thế kỷ XVIIThờ Phật A Di Đà, Phật Thích Ca và các vị tổ sư khai sơnCổ tự Phật giáo đầu tiên tại Đồng Nai lưu giữ tượng Phật cổ và hiện vật triều Nguyễn; xếp hạng cấp quốc gia năm 1990
Đền thờ Nguyễn Hữu CảnhĐầu thế kỷ XVIII (sau năm 1700)Thờ Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh — danh tướng kinh lược phương NamTrung tâm tín ngưỡng tri ân bậc mở cõi vùng đất Trấn Biên - Gia Định; xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia năm 1991
Đình Bình Kính (Đền Đoàn Văn Cự)Cuối thế kỷ XIX – Đầu thế kỷ XXThờ Thành hoàng bổn cảnh và thủ lĩnh yêu nước Đoàn Văn Cự cùng 16 nghĩa sĩDi tích lịch sử cách mạng gắn với phong trào chống Pháp năm 1905; xếp hạng cấp quốc gia năm 1998
Quần thể đình Bình Quan & mộ cổ Hiệp HòaThế kỷ XVIII – Thế kỷ XIXThờ tiền hiền khai khẩn và an táng các bậc danh gia thời mở cõiBảo tồn nghệ thuật kiến trúc đình làng Nam Bộ và kỹ thuật xây mộ hợp chất đá ong cổ truyền

Đời sống lễ hội và bảo tồn di sản Cù lao Phố Biên Hòa

Bước qua những thăng trầm của lịch sử hơn ba thế kỷ, sức sống văn hóa của Cù lao Phố Biên Hòa không hề đóng băng trong các hiện vật tĩnh lặng mà vẫn chảy tràn sống động qua chu kỳ lễ hội dân gian bốn mùa và nếp sinh hoạt sông nước đặc trưng của cư dân bản địa. Việc bảo tồn không gian di sản và cảnh quan sinh thái của cù lao đang được định vị là nhiệm vụ chiến lược nhằm giữ gìn bản sắc cội nguồn cho đô thị Biên Hòa trong kỷ nguyên mới.

Không gian lễ hội tín ngưỡng và ẩm thực sông nước

Hàng năm, cứ mỗi dịp xuân về và các kỳ lễ tiết truyền thống, không gian văn hóa trên đảo lại bừng thức với chuỗi lễ hội dân gian đặc sắc thu hút hàng vạn người dân và du khách thập phương về chiêm bái. Mở đầu năm mới vào dịp rằm tháng Giêng âm lịch là lễ hội chùa Ông Cù lao Phố — Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia nổi tiếng với nghi thức nghinh thần bằng đường thủy trên sông Đồng Nai và đường bộ quanh cù lao, kết hợp cùng các màn biểu diễn lân sư rồng, hát bội, đờn ca tài tử và lễ thả hoa đăng cầu quốc thái dân an. Tiếp nối mạch nguồn tâm linh ấy, vào ngày mười sáu tháng năm âm lịch hàng năm, nhân dân khắp vùng lại trang trọng cử hành lễ hội đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh (Lễ giỗ Đức Ông Lễ Thành Hầu) với đầy đủ nghi thức tế lễ cổ truyền, dâng hương tưởng niệm công đức người khai sáng vùng đất phương Nam, đồng thời hòa nhịp cùng không khí sôi động của lễ hội Đua thuyền truyền thống trên sông Đồng Nai mỗi độ xuân về trên dòng sông Cái trước mặt cù lao.

Không gian lễ hội và đời sống thường nhật của cư dân Hiệp Hòa còn gắn liền mật thiết với nền văn hóa ẩm thực sông nước trù phú được nuôi dưỡng từ nguồn thủy sản tự nhiên của hai nhánh sông bao quanh đảo. Nhờ dòng nước ngọt lành giàu phù sa chảy qua các ghềnh đá và bãi bồi, vùng sông nước quanh cù lao từ lâu đã cung cấp nguồn nguyên liệu tươi ngon để người dân chế biến nên những món ăn trứ danh mang đậm phong vị đất Trấn Biên như gỏi cá Biên Hòa trộn thính gạo rang thơm lừng ăn kèm hàng chục loại lá rừng, lá vườn chát ngọt, hay món lẩu tôm năm ri Biên Hòa đậm đà vị ngọt thanh từ những mẻ tôm càng xanh đánh bắt trực tiếp trên nhánh sông Cái. Trong các dịp cúng đình, lễ miếu hay hội họp gia tộc trên đảo, những thức quà ẩm thực dân dã ấy luôn hiện diện trên mâm cỗ truyền thống như một sợi dây vô hình kết nối ký ức ẩm thực của tổ tiên mở đất với các thế hệ con cháu hôm nay.

Định hướng bảo tồn lõi xanh di sản giữa đô thị

Trong bối cảnh đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ quanh khu vực trung tâm tỉnh lỵ, việc gìn giữ sự toàn vẹn của cảnh quan sinh thái và quần thể di tích cổ trên cù lao được chính quyền và giới chuyên môn đặc biệt chú trọng. Theo định hướng quy hoạch bảo tồn không gian văn hóa - lịch sử, toàn bộ hòn đảo Hiệp Hòa được xác lập vai trò là "lá phổi xanh" sinh thái và khu vực bảo tồn di sản đặc biệt của đô thị Biên Hòa, nơi ưu tiên phát triển các trục cảnh quan ven sông, trùng tu nguyên trạng các công trình di tích lịch sử cấp quốc gia và khôi phục các không gian văn hóa cộng đồng gắn với ký ức thương cảng xưa. Các dự án kè chống sạt lở sinh thái dọc hai bờ sông Cái và sông Cát, kết hợp với việc tôn tạo cảnh quan các tuyến đường kết nối giữa đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh, đình Bình Kính, chùa Đại Giác và Thất Phủ Cổ Miếu đang từng bước định hình một tuyến hành trình di sản đường bộ - đường thủy liên hoàn.

Trên hành trình số hóa và lan tỏa hệ giá trị di sản văn hiến bản địa, chuyên trang Đồng Nai NSSC luôn chú trọng lưu trữ hệ thống dữ liệu lịch sử, kiến trúc và bản đồ thực thể văn hóa nhằm kết nối quá khứ hào hùng với khát vọng đổi mới sáng tạo của địa phương. Những nỗ lực gìn giữ từng mái ngói âm dương phủ rêu phong, từng tấm bia đá khắc chữ cổ và những nghi lễ dân gian truyền đời trên đảo không chỉ bảo vệ một quần thể kiến trúc nghệ thuật quý hiếm của vùng Đông Nam Bộ, mà còn tiếp thêm nguồn cảm hứng văn hóa sâu sắc cho sự phát triển bền vững của vùng đất Trấn Biên ngàn năm văn hiến.

Trải qua hơn ba thế kỷ kể từ ngày những đoàn thuyền khai hoang đầu tiên cập bến lập phố chợ, Cù lao Phố Biên Hòa vẫn hiên ngang đứng giữa đôi dòng sông Đồng Nai như một chứng nhân lịch sử bất diệt của công cuộc mở cõi phương Nam. Sự hòa quyện tuyệt vời giữa địa thế đảo sông thơ mộng, ký ức hào hùng của thương cảng Nông Nại Đại Phố cùng mật độ di tích tâm linh đặc sắc đã làm nên giá trị di sản độc bản không thể thay thế cho Cù lao Phố Biên Hòa trong dòng chảy văn hóa dân tộc Việt Nam.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Đồng Nai

dongnai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đồng Nai.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Đồng Nai.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất