Văn miếu Trấn Biên - Biểu tượng hơn ba trăm năm đạo học và văn hiến phương Nam
NSSC Đồng NaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 17 phút đọc

Dưới những vòm mái cong lợp ngói lưu ly xanh ngọc ẩn hiện sau hàng cây cổ thụ rợp bóng tại phường Bửu Long, Văn miếu Trấn Biên gợi nhắc ký ức hào hùng về buổi đầu các bậc tiền nhân dựng trường, mở khoa thi nơi biên trấn phương Nam. Trải qua hơn ba trăm năm thăng trầm cùng lịch sử dân tộc, quần thể kiến trúc này vẫn tỏa sáng như ngọn đuốc tri thức bền bỉ của vùng đất Biên Hòa.
Lịch sử khởi dựng năm 1715 và phục dựng Văn miếu Trấn Biên
Được khởi công xây dựng vào mùa xuân năm Ất Mùi (1715), Văn miếu Trấn Biên mang vị thế lịch sử đặc biệt khi là văn miếu đầu tiên tại Nam Bộ (xứ Đàng Trong), ra đời trước cả Văn miếu Gia Định, Văn miếu Vĩnh Long và Văn miếu Hà Tiên hơn một thế kỷ. Sự ra đời của công trình này gắn liền trực tiếp với tiến trình xác lập chủ quyền hành chính và phát triển nền giáo dục khoa cử tại vùng đất phương Nam từ cuối thế kỷ mười bảy đến đầu thế kỷ mười tám.
Dấu ấn mở cõi thời chúa Nguyễn Phúc Chu
Ngược dòng lịch sử về năm Mậu Dần (1698), vâng mệnh Quốc chúa Nguyễn Phúc Chu, Lễ thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh đã kinh lược vùng đất phương Nam, lấy đất Nông Nại đặt làm phủ Gia Định, lập huyện Phước Long, dựng dinh Trấn Biên và lập huyện Tân Bình, dựng dinh Phiên Trấn. Cùng với sự phát triển giao thương sầm uất tại thương cảng Cù lao Phố Biên Hòa do danh tướng Trần Thượng Xuyên mở mang và dấu ấn tôn nghiêm của đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh Biên Hòa, vùng đất gắn liền với lịch sử dinh Trấn Biên và di tích lịch sử thành cổ Biên Hòa đã nhanh chóng trở thành trung tâm chính trị, quân sự và văn hóa đầu tiên của toàn cõi Nam Bộ.
Chỉ mười bảy năm sau khi thiết lập dinh Trấn Biên, vào tháng hai âm lịch năm Ất Mùi (1715), chúa Nguyễn Phúc Chu đã truyền lệnh cho Đô đốc Nguyễn Phan Long và Ký lục Phạm Khánh Đức đứng ra tuyển chọn thế đất đẹp tại thôn Tân Lại, tổng Phước Vinh, huyện Phước Chánh (nay thuộc phường Bửu Long, thành phố Biên Hòa) để xây dựng Văn miếu Trấn Biên. Theo ghi chép trong bộ chính sử Đại Nam nhất thống chí và bộ địa chí Gia Định thành thông chí, văn miếu xưa tọa lạc trên thế đất phong thủy hữu tình, phía nam hướng ra dòng sông Phước Giang (sông Đồng Nai), phía bắc tựa lưng vào dãy núi Long Sơn thuộc quần thể danh thắng Bửu Long Biên Hòa, phía tây có núi Bình Điện chầu về, tạo thành trung tâm bồi đắp nguyên khí và đào tạo nhân tài cho cả xứ Đàng Trong.
Biến cố năm 1861 và công cuộc trùng tu
Trong suốt gần một thế kỷ rưỡi tồn tại dưới thời các chúa Nguyễn và vương triều Nguyễn, công trình đã trải qua hai đợt trùng tu lớn vào năm Giáp Dần (1794) thời chúa Nguyễn Ánh (do Lễ bộ Nguyễn Hồng Đô trông coi) và năm Tự Đức thứ năm (1852) với quy mô kiến trúc uy nghi gồm điện Đại Thành, Đông Vu, Tây Vu, Khuê Văn Các, Sùng Văn Đường và hồ Bán Nguyệt. Hàng năm, vào hai mùa xuân và thu, các quan đầu tỉnh Biên Hòa đều long trọng cử hành đại lễ tế bậc tiên hiền và tổ chức khảo hạch sĩ tử trong vùng.
Tuy nhiên, vào tháng 12 năm 1861, khi quân đội thực dân Pháp đánh chiếm thành Biên Hòa, toàn bộ kiến trúc gỗ cổ kính của văn miếu đã bị đốt phá hoàn toàn để lấy mặt bằng xây dựng khu hành chính quân sự. Nhằm khôi phục lại di sản văn hiến hơn ba trăm năm của cha ông nhân dịp kỷ niệm 300 năm hình thành và phát triển vùng đất Biên Hòa - Đồng Nai (1698 - 1998), Đảng bộ, chính quyền và nhân dân tỉnh Đồng Nai đã khởi công phục dựng lại Văn miếu Trấn Biên ngay trên nền đất lịch sử tại phường Bửu Long vào năm 1998 và chính thức khánh thành giai đoạn một vào năm 2002. Đến ngày 18 tháng 8 năm 2016, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Quyết định số 2890/QĐ-BVHTTDL xếp hạng di tích là Di tích lịch sử cấp quốc gia.
Kiến trúc cổ truyền trên trục thần đạo của Văn miếu Trấn Biên
Được quy hoạch trên tổng diện tích gần hai héc ta giữa không gian cây xanh mặt nước thoáng đãng của khu vực Bửu Long, Văn miếu Trấn Biên kế thừa tinh hoa kiến trúc văn miếu truyền thống dân tộc (lấy cảm hứng từ bố cục đăng đối của Văn Miếu - Quốc Tử Giám tại kinh đô Thăng Long xưa) kết hợp hài hòa với chất liệu nghệ thuật bản địa Nam Bộ. Các hạng mục công trình trải dài liên hoàn từ nam lên bắc dọc theo một trục thần đạo chính tâm trang nghiêm.
Cổng Tam Quan, bia đá và hồ Tịnh Quang
Mở đầu trục kiến trúc ở phía nam, đối diện với mặt hồ Long Ẩn rộng lớn là công trình cổng Tam Quan (Văn Miếu Môn) được xây dựng bề thế theo lối kiến trúc cổ lầu hai tầng tám mái, lợp ngói lưu ly xanh ngọc truyền thống với các đầu đao uốn cong hình rồng chầu mặt nguyệt. Phía trên cổng chính đắp nổi bốn chữ Hán sơn thếp vàng Văn Miếu Trấn Biên, hai bên trụ biểu chạm khắc câu đối ca ngợi truyền thống văn hiến ngàn năm của dân tộc và công đức mở cõi của tiền nhân.
Bước qua cổng Tam Quan tiến vào không gian nội tự, du khách bắt gặp nhà bia truyền thống đầu tiên, nơi dựng tấm bia truyền thống Trấn Biên bằng đá xanh nguyên khối cao lớn đặt trên lưng rùa đá, khắc ghi toàn bộ lịch sử hơn ba thế kỷ hình thành vùng đất Biên Hòa và quá trình dựng xây văn miếu. Tiếp nối nhà bia trên trục thần đạo là hồ Tịnh Quang (Thiên Quang Tỉnh) hình chữ nhật rộng lớn, bốn mặt kè đá xanh kiên cố với làn nước phẳng lặng như tấm gương soi bóng mây trời và vòm lá cổ thụ, biểu trưng cho sự thanh tịnh của tâm hồn người quân tử và nguồn tri thức trong sáng.
Lầu Khuê Văn Các và vòm mái ngói lưu ly
Đi qua hồ Tịnh Quang là khu vực lầu Khuê Văn Các, công trình kiến trúc mang tính biểu tượng cho vẻ đẹp văn chương và học thuật tại Văn miếu Trấn Biên. Lầu được thiết kế theo kiểu gác cổ hai tầng, ba tầng mái lợp ngói lưu ly xanh ngọc đặt trên nền đài vuông cao ráo lát gạch tàu và bó vỉa bằng đá xanh. Tầng dưới của Khuê Văn Các là bốn trụ gạch vuông vững chãi tượng trưng cho đất (địa phương), trong khi tầng lầu phía trên làm bằng gỗ quý sơn son thếp vàng với bốn mặt trổ cửa sổ tròn có các thanh gỗ tỏa ra bốn phía như những tia sáng của chòm sao Khuê trên bầu trời văn học (thiên viên).
Từ lầu Khuê Văn Các nhìn dọc theo trục thần đạo hoặc phóng tầm mắt ra bốn phía, sắc màu xanh ngọc bích đặc trưng của hệ mái ngói lưu ly do chính các nghệ nhân thuộc làng gốm cổ Biên Hòa chế tác thủ công nổi bật giữa nền trời xanh và sắc lá cổ thụ. Việc ứng dụng dòng men xanh đồng trổ cổ truyền của gốm Biên Hòa lên toàn bộ hệ thống mái ngói, con giống trang trí trên bờ nóc cùng các chi tiết chạm khắc đá của làng đá Bửu Long dưới chân công trình đã tạo nên bản sắc mỹ thuật độc đáo riêng có cho di tích.
| Hạng mục kiến trúc trên trục thần đạo | Vị trí bố cục không gian | Đặc điểm kết cấu và chất liệu nghệ thuật | Ý nghĩa biểu tượng và công năng văn hóa |
|---|---|---|---|
| Cổng Tam Quan (Văn Miếu Môn) | Điểm khởi đầu trục thần đạo phía nam | Kiến trúc cổ lầu 2 tầng, 8 mái cong lợp ngói lưu ly xanh ngọc | Ranh giới linh thiêng dẫn vào không gian tôn vinh đạo học phương Nam |
| Nhà bia truyền thống Trấn Biên | Sau cổng Tam Quan và trước nhà thờ chính | Bia đá xanh nguyên khối đặt trên lưng rùa đá dưới mái đình 8 mái | Khắc ghi lịch sử mở cõi năm 1698, dựng văn miếu năm 1715 và hào khí Đồng Nai |
| Hồ Tịnh Quang (Thiên Quang Tỉnh) | Giữa nhà bia thứ nhất và lầu Khuê Văn Các | Hồ nước hình chữ nhật kè đá xanh Bửu Long bốn mặt phẳng lặng | Tượng trưng cho mặt đất vuông vắn và sự trong sáng của trí tuệ |
| Lầu Khuê Văn Các | Trung tâm trục thần đạo dẫn vào sân bái đường | Gác 2 tầng, 3 tầng mái ngói lưu ly, 4 cửa sổ tròn hình sao Khuê | Biểu tượng của tinh hoa văn chương, khoa bảng và triết lý trời tròn đất vuông |
| Nhà Bái Đường (Nhà thờ chính) | Hạng mục trung tâm ở cuối trục thần đạo | Kiến trúc trùng thiềm điệp ốc 3 gian 2 chái, hệ cột gỗ lim và hoành phi | Nơi phụng thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh, Khổng Tử cùng các bậc danh nhân văn hóa |

Kết cấu Nhà Bái Đường cùng nghệ thuật chạm khắc
Bước qua khoảng sân hành lễ rộng lớn lát gạch Bát Tràng đỏ thắm phía sau nhà bia thứ hai là hạng mục trung tâm quan trọng nhất của toàn bộ di tích mang tên Nhà Bái Đường (Nhà thờ chính). Công trình được kiến tạo theo lối kiến trúc truyền thống trùng thiềm điệp ốc (hai bộ mái nối tiếp nhau trên cùng một nền tảng) quy mô ba gian hai chái lớn, mái lợp ngói lưu ly xanh ngọc với bờ nóc đắp nổi hình lưỡng long chầu nguyệt tinh xảo.
Bên trong Nhà Bái Đường, hệ thống cột kèo, xuyên trính được dựng từ những thân gỗ quý tròn bóng, nâng đỡ các bức hoành phi, cuốn thư và câu đối sơn son thếp vàng lộng lẫy. Nghệ thuật chạm khắc gỗ truyền thống thể hiện sống động trên các bức bao lam, khám thờ với đề tài tứ linh (long, lân, quy, phụng) và tứ quý (tùng, cúc, trúc, mai). Trên bức tường chính diện ở gian trung tâm đắp nổi biểu tượng trống đồng Ngọc Lũ — quốc bảo của văn minh Việt cổ, khẳng định cội nguồn văn hiến Lạc Việt bốn nghìn năm xuyên suốt từ thời đại Hùng Vương dựng nước đến thời đại Hồ Chí Minh.
Không gian thờ tự danh nhân văn hóa tại Văn miếu Trấn Biên
Điểm khác biệt sâu sắc thể hiện tư tưởng nhân văn rộng mở của Văn miếu Trấn Biên sau khi phục dựng chính là cấu trúc phối thờ kết hợp hài hòa giữa truyền thống tôn sư trọng đạo Nho học xưa với việc tôn vinh các bậc anh hùng dân tộc, danh nhân văn hóa tiêu biểu của cả nước và vùng đất Nam Bộ. Không gian nội điện vì thế trở thành ngôi đền thiêng hội tụ nguyên khí quốc gia.
Truyền thống tôn sư trọng đạo và mạch nguồn văn hiến
Tại gian chính giữa trang trọng nhất của Nhà Bái Đường, bàn thờ trung tâm được thiết lập để tưởng niệm và phụng thờ Chủ tịch Hồ Chí Minh — Anh hùng giải phóng dân tộc, Danh nhân văn hóa kiệt xuất. Phía trên hương án là dòng chữ vàng khắc ghi luận điểm bất hủ của vua Lê Thánh Tông và tiến sĩ Thân Nhân Trung năm Hồng Đức thứ mười lăm (1484): Hiền tài là nguyên khí của quốc gia, nguyên khí thịnh thì thế nước mạnh mà hưng thịnh, nguyên khí suy thì thế nước yếu mà thấp hèn. Phía trước gian thờ đặt tượng Đức Khổng Tử để ghi nhận ảnh hưởng lịch sử của tư tưởng Nho học trong truyền thống khoa cử phương Đông xưa.
Ở gian thờ phía tả (bên trái từ trong nhìn ra), Văn miếu Trấn Biên thành kính phụng thờ các bậc danh nhân văn hóa, vị vua anh minh, danh tướng và người thầy mẫu mực của dân tộc Việt Nam qua các triều đại. Tại đây có bài vị và hương án tôn vinh vua Lý Thái Tổ (người ban Chiếu dời đô mở nền văn hiến Thăng Long năm 1010 và khởi dựng Văn Miếu quốc gia), Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, Vạn thế sư biểu Chu Văn An, Anh hùng dân tộc - Danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Trãi, Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm và nhà bác học lớn thời Lê trung hưng Lê Quý Đôn.
Tôn vinh Gia Định tam gia và danh nhân Nam Bộ
Gian thờ phía hữu (bên phải) của Nhà Bái Đường được dành trọn để phụng thờ các bậc tiền hiền khai khẩn, danh sư, nhà văn hóa và chí sĩ yêu nước tiêu biểu của vùng đất Nam Bộ và tỉnh Đồng Nai. Đứng đầu hàng danh nhân phương Nam được phối thờ tại đây là Sùng Đức tiên sinh Võ Trường Toản — bậc đại sư khả kính đất Gia Định cuối thế kỷ mười tám, người đã trực tiếp đào tạo nên thế hệ học trò xuất chúng làm rạng danh học thuật phương Nam.
Nối tiếp người thầy Võ Trường Toản là nhóm Gia Định tam gia lừng danh đầu thế kỷ mười chín gồm Lễ bộ Thượng thư Trịnh Hoài Đức (tác giả bộ bách khoa địa chí Gia Định thành thông chí, người có khu lăng mộ Trịnh Hoài Đức Biên Hòa Đồng Nai nằm cách văn miếu không xa), Binh bộ Thượng thư Lê Quang Định (tác giả bộ địa lý lịch sử Hoàng Việt nhất thống dư địa chí) và Hiệp trấn Ngô Nhân Tịnh (danh thần, thi nhân xuất sắc của nhóm Bình Dương thi xã). Cùng được phụng thờ trang trọng tại gian hữu còn có nhà thơ yêu nước Nguyễn Đình Chiểu, Thủ khoa Bùi Hữu Nghĩa, danh sĩ Đặng Đức Thuật, Nguyễn Thông, cùng các bậc anh hùng, nhà văn hóa kiệt xuất của quê hương Đồng Nai như thủ lĩnh nghĩa quân Thiên Địa Hội Đoàn Văn Cự, Thi tướng Chiến khu Đ Huỳnh Văn Nghệ, nhà văn hóa Nam Bộ Bình Nguyên Lộc, nhà văn Lý Văn Sâm và nhà văn - thiếu tướng Hoàng Văn Bổn.
Giá trị di sản khoa bảng và nghi lễ ở Văn miếu Trấn Biên
Không dừng lại ở một quần thể kiến trúc tưởng niệm tĩnh tại, Văn miếu Trấn Biên còn được quy hoạch đồng bộ với hệ thống hạng mục phụ trợ lưu giữ tri thức văn hóa và là tâm điểm diễn ra các nghi lễ truyền thống của cộng đồng cư dân miền Đông Nam Bộ. Mỗi hiện vật được trưng bày trong khuôn viên đều mang một thông điệp sâu sắc về tình yêu quê hương, đất nước.
Bia truyền thống, thư khố và đá núi Chứa Chan
Xung quanh khu vực sân hành lễ và hai bên Nhà Bái Đường là hệ thống dãy nhà Tả Vu, Hữu Vu, Thư khố (nhà truyền thống lưu giữ sách quý, tư liệu lịch sử khoa bảng) và Văn vật khố (nơi trưng bày các hiện vật khảo cổ, gốm cổ Biên Hòa, đá mỹ nghệ và trang phục lễ nhạc). Tại nhà bia thứ hai nằm ngay trước sân bái đường, tấm bia truyền thống Trấn Biên khắc nổi câu thơ đầy tự hào của Thi tướng Huỳnh Văn Nghệ: Từ thuở mang gươm đi mở cõi / Trời Nam thương nhớ đất Thăng Long, thể hiện sợi dây huyết mạch văn hóa không thể tách rời giữa vùng đất phương Nam với cội nguồn kinh đô ngàn năm văn hiến.
Một điểm nhấn đặc biệt giàu ý nghĩa biểu trưng bên trong khuôn viên văn miếu là khu vực trưng bày khối đất thiên nhiên lấy từ khu di tích Đền Hùng (tỉnh Phú Thọ), nước thiêng từ Hồ Gươm (Thủ đô Hà Nội) và khối đá hoa cương tự nhiên nặng hàng chục tấn được rước về từ danh thắng núi Chứa Chan Đồng Nai — ngọn núi cao nhất tỉnh Đồng Nai. Sự hội tụ của đất Tổ Hùng Vương, nước thiêng Thăng Long cùng đá núi Chứa Chan ngay giữa lòng văn miếu đầu tiên tại Nam Bộ đã khắc họa trọn vẹn chân lý nước Việt Nam là một, dân tộc Việt Nam là một.
Lễ tế nhân vật lịch sử và khuyến học đương đại
Trong đời sống văn hóa tinh thần đương đại, khu di tích là nơi tổ chức định kỳ các nghi lễ truyền thống trang trọng bậc nhất của tỉnh Đồng Nai. Hàng năm, vào dịp Tết Nguyên đán (từ ngày mùng một đến ngày mùng ba tháng Giêng âm lịch) và các ngày kỷ niệm lớn, Lễ hội Văn miếu Trấn Biên cùng nghi thức Lễ tế các bậc tiền hiền, danh nhân văn hóa được cử hành theo đúng nghi thức cổ truyền kết hợp dâng hương, dâng hoa, đọc chúc văn ca ngợi công đức tổ tiên.
Bên cạnh đó, không gian quanh hồ Tịnh Quang, lầu Khuê Văn Các và sân Nhà Bái Đường đã trở thành điểm hội tụ của các hoạt động khuyến học, khuyến tài như lễ tuyên dương các tân tiến sĩ, thủ khoa đại học, học sinh giỏi quốc gia, hội chữ Xuân, ngày hội đọc sách và hội thơ Nguyên tiêu. Trên hành trình số hóa và lan tỏa các giá trị lịch sử, kiến trúc và truyền thống hiếu học của vùng đất phương Nam, chuyên trang Đồng Nai NSSC đóng vai trò cung cấp hệ thống tư liệu bách khoa chuẩn xác về các di tích quốc gia và danh nhân văn hóa bản địa.
Từ quyết sách dựng trường mở cõi của chúa Nguyễn Phúc Chu vào năm 1715 cho đến công trình kiến trúc ngói lưu ly xanh ngọc uy nghiêm soi bóng bên dòng sông Đồng Nai ngày nay, Văn miếu Trấn Biên mãi mãi là biểu tượng bất diệt của trí tuệ, đạo lý tôn sư trọng đạo và hào khí văn hiến phương Nam. Sự trường tồn của Văn miếu Trấn Biên không chỉ bồi đắp niềm tự hào về truyền thống lịch sử cho các thế hệ người dân Biên Hòa mà còn tiếp thêm nguồn động lực tri thức mạnh mẽ trên chặng đường dựng xây quê hương giàu đẹp.
NSSC Đồng Nai
dongnai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đồng Nai.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Địa điểm Đồng Nai.
Bài liên quan
Núi Chứa Chan Đồng Nai - Đỉnh núi lửa cổ kỳ vĩ và miền di sản tâm linh xứ Xuân Lộc
Núi Chứa Chan Đồng Nai vươn cao 837 mét giữa đất trời Xuân Lộc với dáng bát úp uy nghi. Cùng khám phá danh thắng quốc gia, chùa Gia Lào và mật khu Hầm Hinh.
Cù lao Phố Biên Hòa - Dấu ấn thương cảng cổ Nông Nại Đại Phố giữa dòng sông Đồng Nai
Cù lao Phố Biên Hòa lưu giữ hào quang thương cảng Nông Nại Đại Phố hơn ba thế kỷ giữa dòng sông Đồng Nai. Cùng khám phá quần thể di tích cổ kính tại đây.
Doanh nghiệp Đồng Nai: thiết kế mốc thanh toán cho đơn hàng B2B
Doanh nghiệp nhỏ Đồng Nai có thể chia mốc thanh toán theo rủi ro vật tư, bàn giao và nghiệm thu, đồng thời kiểm soát công nợ trước khi nhận đơn B2B.



