Bỏ qua đến nội dung

Làng gốm cổ Biên Hòa - Tinh hoa men gốm trứ danh bên dòng sông Đồng Nai

Khởi nguồn từ thế kỷ XVII bên hạ lưu sông Đồng Nai, làng gốm cổ Biên Hòa là trung tâm sản xuất gốm mỹ nghệ cổ truyền lâu đời bậc nhất Nam Bộ, kết tinh hài hòa kỹ thuật chạm khắc tinh xảo cùng dòng men xanh đồng trứ danh vang danh quốc tế qua hơn ba trăm năm thăng trầm lịch sử.

NSSC Đồng NaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Toàn cảnh xưởng gốm và các sản phẩm men xanh đồng đặc trưng của làng gốm cổ Biên Hòa bên bờ sông Đồng Nai

Nằm trải dài dọc theo đôi bờ sông Đồng Nai hiền hòa, làng gốm cổ Biên Hòa từ lâu đã trở thành biểu tượng rực rỡ của nền thủ công mỹ nghệ phương Nam. Vùng đất trù phú với nguồn phù sa và đất sét tự nhiên màu mỡ đã dung dưỡng ngọn lửa nghề của bao thế hệ nghệ nhân, kiến tạo nên dòng gốm mỹ thuật vừa mộc mạc đậm chất dân dã vừa tinh tế, sang trọng.

Cội nguồn lịch sử hình thành làng gốm cổ Biên Hòa

Quá trình hình thành và phát triển của làng gốm cổ Biên Hòa gắn liền mật thiết với công cuộc khai phá vùng đất phương Nam vào nửa cuối thế kỷ XVII. Từ những lò gốm đất nung sơ khai bên sông, nơi đây đã chuyển mình mạnh mẽ để trở thành cái nôi của nghệ thuật gốm mỹ nghệ vang danh khắp các châu lục.

Bước chân mở cõi và dấu ấn gốm Cây Mai

Lịch sử gốm xứ Trấn Biên được khởi sinh cùng dòng người di dân lập ấp theo lệnh các chúa Nguyễn. Năm Kỷ Mùi (1679), khi đoàn quân dân người Hoa do Trần Thượng Xuyên chỉ huy vào quy phụ chúa Nguyễn Phúc Tần, họ được định cư tại vùng đất Cù lao Phố (nay thuộc phường Hiệp Hòa, thành phố Biên Hòa). Sự ra đời của thương cảng Nông Nại Đại Phố đã thu hút đông đảo thợ thủ công lành nghề, trong đó có những người thợ gốm từ vùng Phúc Kiến và Quảng Đông sang phối hợp cùng lưu dân người Việt bản địa. Họ dựng nên các lò gốm dọc bờ sông để cung cấp đồ gia dụng thiết yếu như nồi, ấm, lu, hũ phục vụ đời sống thường nhật.

Sau biến cố lịch sử năm 1778 khiến thương cảng Cù lao Phố bị tàn phá, nhiều thợ thủ công đã di chuyển ngược sang vùng Chợ Lớn hình thành nên dòng gốm Cây Mai, trong khi một bộ phận lớn nghệ nhân chọn cách dời lò dọc theo lưu vực sông Đồng Nai về phía thượng nguồn và hạ lưu. Địa bàn phường Tân Vạn, Bửu Hòa, Hóa An và Tân Hạnh dần trở thành trung tâm mới của các lò gốm Biên Hòa. Sự tương hỗ mật thiết giữa các dòng thợ gốm đã tạo tiền đề cho sự phát triển của làng gốm Tân Vạn Biên Hòa Đồng Nai trứ danh, đồng thời gắn kết với trung tâm tín ngưỡng chùa Ông Cù lao Phố Biên Hòa và các công trình tôn giáo bằng những pho tượng, tiểu tượng trang trí bờ mái độc đáo.

Cùng với việc thiết lập dinh Trấn Biên năm 1698 trong lịch sử dinh Trấn Biên và công trình văn hóa Văn miếu Trấn Biên năm 1715, các sản phẩm gốm đất nung và gốm men sành nơi đây đã sớm khẳng định vai trò trụ cột trong đời sống sinh hoạt cũng như kiến trúc đình chùa, miếu mạo khắp vùng Đông Nam Bộ. Sự hòa quyện giữa kỹ nghệ chế tác đá tại làng đá Bửu Long và nghề gốm đất sét bên sông đã tạo nên bức tranh làng nghề thủ công trù phú bậc nhất xứ Đàng Trong xưa.

Dấu mốc Trường Mỹ nghệ Biên Hòa đầu thế kỷ XX

Bước ngoặt mang tính lịch sử đưa làng gốm cổ Biên Hòa bước lên đỉnh cao mỹ thuật hiện đại diễn ra vào năm 1903, khi chính quyền thuộc địa Pháp quyết định thành lập Trường Dạy nghề Biên Hòa (École Professionnelle de Biên Hòa), sau này đổi tên thành Trường Mỹ nghệ Thực hành Biên Hòa và nay là Trường Cao đẳng Mỹ thuật Trang trí Đồng Nai. Đây là ngôi trường đào tạo mỹ thuật ứng dụng đầu tiên trên toàn cõi Đông Dương.

Vào những năm 1923 – 1925, khi ông Robert Balick (tốt nghiệp Trường Mỹ nghệ Trang trí Paris) đảm nhiệm vị trí Hiệu trưởng và vợ ông là bà Mariette Balick (tốt nghiệp Trường Gốm Limoges trứ danh của nước Pháp) phụ trách Ban Gốm, một cuộc cách mạng về mỹ thuật gốm đã bùng nổ. Hai vị chuyên gia người Pháp đã khéo léo kết hợp nền tảng mỹ thuật tạo hình kinh viện phương Tây với nguồn nguyên liệu bản địa và kinh nghiệm thủ công tinh xảo của các nghệ nhân lão thành người Việt, người Hoa. Dưới mái trường Trường Mỹ nghệ Biên Hòa, các công thức men màu mới ra đời, phương pháp khắc vạch phối màu được chuẩn hóa, mở ra kỷ nguyên vàng son của dòng gốm mỹ nghệ Biên Hòa hiện đại.

Tại Triển lãm Quốc tế Nghệ thuật Trang trí và Công nghiệp Hiện đại tổ chức tại Paris năm 1925, các sản phẩm gốm do thợ gốm Biên Hòa chế tác đã gây chấn động giới mỹ thuật châu Âu, đoạt Huy chương Vàng danh giá. Tiếp nối thành công đó, gốm Biên Hòa liên tục tham gia và giành các giải thưởng lớn tại các hội chợ quốc tế ở Paris, Liège, Nagoya, khẳng định vị thế đỉnh cao của nghệ thuật gốm Việt Nam trên bản đồ giao lưu văn hóa quốc tế.

Tiêu chí lịch sửGiai đoạn truyền thống thế kỷ XVII - XIXGiai đoạn mỹ nghệ thế kỷ XX đến nay
Không gian sản xuấtVen sông Đồng Nai, Cù lao Phố Biên Hòa và phường Tân VạnMở rộng khắp Tân Vạn, Bửu Hòa, Hóa An và các xưởng mỹ nghệ
Nguồn gốc kỹ nghệKết hợp kinh nghiệm dân gian Việt - Hoa và dòng gốm Cây MaiTiếp thu mỹ thuật phương Tây qua Trường Mỹ nghệ Biên Hòa
Dòng sản phẩm chínhLu, khạp, hũ vại, chậu kiểng đất nung và gốm gia dụngBình hoa nghệ thuật, đôn voi, tượng linh thú và tranh phù điêu
Đặc trưng men màuMen sành tự nhiên, men tro củi và men ta màu nâu vàngMen xanh đồng trổ, men đá dưa, men rạn và men hỏa biến
Vị thế văn hóaPhục vụ kinh tế bản địa và giao thương nội địa Nam BộVươn tầm quốc tế, đạt giải thưởng tại các triển lãm toàn cầu

Nguồn nguyên liệu và kỹ nghệ tại làng gốm cổ Biên Hòa

Sức sống trường tồn của làng gốm cổ Biên Hòa được xây dựng trên nền tảng nguồn tài nguyên khoáng sản tự nhiên phong phú của vùng đất Đồng Nai kết hợp cùng quy trình chế tác công phu qua bàn tay tài hoa của người thợ.

Đặc tính đất sét cao lanh và nguồn tro men tự nhiên

Chất liệu làm nên cốt gốm Biên Hòa là nguồn đất sét cao lanh đặc biệt được khai thác tại các mỏ đất dọc lưu vực sông Đồng Nai và vùng đồi gò lân cận. Đất sét ở đây có độ mịn màng cao, độ dẻo tuyệt hảo, ít lẫn tạp chất thô và có khả năng chịu nhiệt độ nung lớn từ 1.100 độ C đến 1.250 độ C mà không bị cong vênh hay nứt vỡ. Đất sau khi đào về phải trải qua công đoạn phơi nắng, đập nhỏ, ngâm ủ trong bể lọc nhiều lần để loại bỏ hoàn toàn sạn sỏi và rác hữu cơ, sau đó được nhào nặn thật kỹ cho đến khi đạt độ dẻo quánh đồng nhất.

Không chỉ có nguồn đất sét hảo hạng, các nghệ nhân còn tận dụng nguyên liệu tự nhiên sẵn có trong đời sống để chế tác nước men. Men gốm Biên Hòa truyền thống được pha chế từ tro củi, tro rơm rạ, bột đá thạch anh, cát trắng sông Đồng Nai và đặc biệt là đất đá ong nghiền mịn. Việc sử dụng tro thực vật không chỉ giúp men có độ bóng sâu tự nhiên, độ trong suốt như ngọc mà còn giúp bề mặt sản phẩm sau khi nung có chiều sâu thị giác độc đáo, không hề lẫn lộn với bất kỳ dòng gốm công nghiệp nào.

Kỹ nghệ bàn xoay và hệ thống lò nung truyền thống

Trong quy trình tạo hình tại làng gốm cổ Biên Hòa, kỹ thuật chuốt gốm trên bàn xoay thủ công đóng vai trò quyết định linh hồn của tác phẩm. Người thợ gốm ngồi bên bàn xoay gỗ, dùng chân đạp hoặc tay đẩy bàn xoay chuyển động nhịp nhàng, trong khi hai bàn tay khéo léo vuốt nhẹ khối đất sét từ dưới lên trên, định hình nên những đường cong mềm mại của miệng bình, thân thạp hay chậu hoa. Từng cử chỉ miết, vuốt, nắn đòi hỏi sự tập trung cao độ và cảm quan không gian tinh tế mà chỉ những người thợ gắn bó cả đời với nghề mới có thể thuần thục.

Nghệ nhân làng gốm cổ Biên Hòa tập trung vuốt phôi đất sét trên bàn xoay thủ công truyền thống
Nghệ nhân làng gốm cổ Biên Hòa tập trung vuốt phôi đất sét trên bàn xoay thủ công truyền thống

Giai đoạn nung gốm là sự thử thách khắc nghiệt nhất đối với người thợ gốm. Hệ thống lò gốm Tân Vạn cổ truyền sử dụng chủ yếu là lò bao và lò rùa (lò cóc) dài thoai thoải theo triền dốc bờ sông. Củi cao su và củi tràm khô được sử dụng làm chất đốt chính, tạo nên ngọn lửa đều và đượm. Nghệ nhân phụ trách canh lò (thợ đốt lò) phải túc trực liên tục suốt nhiều ngày đêm, chỉ nhìn màu sắc ngọn lửa qua các lỗ mắt lò nhỏ và cảm nhận nhiệt độ bằng kinh nghiệm giác quan để gia giảm củi lửa kịp thời. Khi nhiệt độ đạt ngưỡng chuẩn, gốm sẽ được om lại trong lò nhiều giờ trước khi hạ nhiệt, giúp lớp men hòa tan hoàn toàn vào xương gốm và đạt độ cứng chắc như đá.

Bản sắc men xanh đồng của làng gốm cổ Biên Hòa

Giá trị nghệ thuật đỉnh cao làm nên danh tiếng toàn cầu cho làng gốm cổ Biên Hòa chính là ngôn ngữ tạo hình độc bản, nơi kỹ thuật trang trí bề mặt và nước men hòa quyện tạo nên bức tranh hội họa sống động trên nền đất nung.

Dòng men xanh đồng trổ màu vang danh quốc tế

Nhắc đến gốm Biên Hòa, giới nghiên cứu mỹ thuật và các nhà sưu tập cổ vật trong và ngoài nước đều nghĩ ngay đến dòng men xanh đồng (men xanh trổ đồng, hay còn được các học giả người Pháp gọi bằng tên mỹ miều vert de Bien Hoa). Đây là dòng men màu tro trứ danh được tạo nên từ sự kết hợp giữa bột gỉ đồng kim loại (đồng oxy hóa), cát thủy tinh và tro rơm rạ bản địa. Khi được nung chín trong môi trường oxy hóa ở nhiệt độ cao, men đồng phản ứng tạo nên sắc xanh ngọc lục bảo lung linh, điểm xuyết những vệt trổ màu hỏa biến từ xanh lá mạ sang xanh da trời và vàng đồng huyền ảo.

Bên cạnh men xanh đồng chủ đạo, bảng màu gốm Biên Hòa còn nổi tiếng với men đá dưa (men đá đỏ) nung từ oxit sắt tạo sắc nâu trầm ấm, men celadon ngọc bích bóng bẩy và men rạn cổ điển tạo cảm giác hoài cổ trang nhã. Lớp men Biên Hòa không phẳng lì đơn điệu mà luôn có độ dày dặn, độ chảy rủ tự nhiên với những hạt bọt khí li ti phản chiếu ánh sáng, mang lại vẻ đẹp lung linh và sống động cho từng chi tiết hoa văn.

Kỹ thuật khắc vạch chìm chạm lộng tinh xảo

Nếu men màu là chiếc áo rực rỡ thì kỹ thuật khắc vạch chìm (tiếng Pháp gọi là sgraffito) kết hợp chạm lộng chính là bộ xương sống định hình phong cách mỹ thuật gốm Biên Hòa. Khi phôi gốm mới vừa se khô (độ ẩm khoảng 20%), người nghệ nhân sẽ dùng mũi dao nhọn hoặc kim sắt khắc từng đường nét hoa văn chìm sâu vào thân gốm. Các đường chỉ khắc này không chỉ tạo hình đường viền cho họa tiết mà còn đóng vai trò như những con đê ngăn cách tự nhiên, giúp các loại men màu khác nhau không bị loang chảy hòa lẫn vào nhau trong quá trình nung nóng chảy.

Tiếp sau công đoạn khắc vạch là nghệ thuật chấm men màu lấp đầy các ô họa tiết và kỹ thuật chạm lộng khoét thủng thân gốm. Các nghệ nhân dùng dao sắc khoét bỏ những khoảng đất thừa, tạo ra những mắt lưới rỗng thanh thoát xung quanh thân bình hay đôn gốm. Ánh sáng xuyên qua các lỗ chạm lộng kết hợp với lớp men bóng tạo nên hiệu ứng thị giác lung linh, biến những khối đất nung nặng nề trở thành tác phẩm nghệ thuật thanh mảnh và trang nhã.

Tuyệt tác đôn voi gốm và tiểu tượng kiến trúc

Trong kho tàng sản phẩm phong phú của làng nghề, đôn voi gốm được xem là biểu tượng đặc trưng kinh điển nhất của mỹ nghệ đất phương Nam. Chiếc đôn được tạo hình nguyên khối một chú voi dũng mãnh đứng vững chãi, lưng mang tấm bành phẳng làm mặt bàn hoặc kệ kê chậu cảnh. Từng chi tiết từ ngà voi, mắt voi đến nếp gấp trên da và các dải tua rua thêu hoa trên bành voi đều được chạm khắc tỉ mỉ, phủ men xanh đồng kết hợp men vàng đất và xanh coban rực rỡ, tượng trưng cho sức mạnh, sự may mắn và thịnh vượng.

Bộ sưu tập đôn voi gốm và bình hoa trang trí tinh xảo của làng gốm cổ Biên Hòa
Bộ sưu tập đôn voi gốm và bình hoa trang trí tinh xảo của làng gốm cổ Biên Hòa

Bên cạnh đôn voi, gốm Biên Hòa còn nổi danh với các dòng tượng tôn giáo, tượng danh nhân và tiểu tượng trang trí kiến trúc. Những phù điêu gốm hình rồng phượng, hoa sen, hoa cúc hay hoạt cảnh sinh hoạt nông thôn dân dã được gắn kết trên bờ nóc các ngôi chùa cổ, miếu thờ và các tòa nhà công quyền cổ kính khắp miền Nam. Sự phong phú về kiểu dáng và sự chuẩn mực về tỷ lệ tạo hình đã khẳng định bàn tay điêu luyện của các thế hệ nghệ nhân đất Biên Hòa.

Giá trị di sản văn hóa của làng gốm cổ Biên Hòa

Trải qua hơn ba trăm năm tồn tại và phát triển, làng gốm cổ Biên Hòa không chỉ đóng góp to lớn vào nền kinh tế địa phương mà còn kết tinh thành giá trị di sản văn hóa vô giá của dân tộc Việt Nam.

Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia

Với bề dày lịch sử và giá trị nghệ thuật đặc sắc, nghề làm gốm truyền thống Tân Vạn (Biên Hòa) đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chính thức đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Quyết định này là sự tôn vinh xứng đáng dành cho công lao bền bỉ gìn giữ tinh hoa nghề của cộng đồng nghệ nhân địa phương qua bao thế hệ.

Di sản gốm Biên Hòa ngày nay được trân trọng bảo tồn và trưng bày tại các bảo tàng lớn như Bảo tàng Đồng Nai, Bảo tàng Lịch sử Thành phố Hồ Chí Minh, Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và nhiều bảo tàng danh tiếng ở châu Âu. Những tác phẩm gốm cổ có niên đại từ đầu thế kỷ XX hiện được xem là bảo vật quý giá được giới nghiên cứu văn hóa và các nhà sưu tập cổ ngoạn săn đón, khẳng định sức sống mãnh liệt của một dòng gốm mỹ thuật đặc sắc.

Bảo tồn không gian làng nghề và ngọn lửa trao truyền

Trước những thách thức của quá trình đô thị hóa và sự cạnh tranh từ các vật liệu hiện đại, việc bảo tồn và phát triển làng nghề gốm cổ đang nhận được sự quan tâm sâu sắc của chính quyền tỉnh Đồng Nai và cộng đồng nghệ nhân. Các dự án quy hoạch vùng sản xuất tập trung, ứng dụng công nghệ lò nung khí hóa lỏng bảo vệ môi trường đang được triển khai nhằm gìn giữ không gian sinh thái truyền thống dọc sông Đồng Nai.

Bên cạnh đó, các thế hệ nghệ nhân trẻ tại địa phương đang tích cực nghiên cứu phục chế các công thức men cổ thất truyền, kết hợp thiết kế hiện đại để đưa gốm Biên Hòa vào không gian sống đương đại và các công trình kiến trúc cao cấp. Đồng hành cùng sứ mệnh lan tỏa các giá trị văn hiến bản địa, chuyên trang Đồng Nai NSSC luôn chủ động đồng hành, số hóa và cung cấp hệ thống thông tin bách khoa chuẩn mực về các làng nghề truyền thống tiêu biểu của tỉnh tới công chúng và cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo trên toàn quốc.

Trải qua bao thăng trầm của lịch sử và sự biến thiên của đời sống đương đại, làng gốm cổ Biên Hòa vẫn vẹn nguyên vị thế của một trung tâm di sản thủ công mỹ nghệ tiêu biểu tại miền Đông Nam Bộ. Ngọn lửa nung gốm đỏ rực bên bờ sông xưa không chỉ tôi luyện nên những tác phẩm gốm men xanh đồng danh tiếng mà còn hun đúc tâm hồn, tài hoa và niềm tự hào sâu sắc của con người Đồng Nai đối với mạch nguồn văn hóa truyền thống của quê hương.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Đồng Nai

dongnai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đồng Nai.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Đồng Nai.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất