Bỏ qua đến nội dung

Làng đá Bửu Long - Dấu ấn ba thế kỷ chạm khắc đá xanh xứ Trấn Biên

Khởi lập từ cuối thế kỷ XVII ven dòng sông Đồng Nai, làng đá Bửu Long là cái nôi điêu khắc đá truyền thống lâu đời bậc nhất phương Nam, lưu giữ kỹ nghệ chạm khắc đá xanh tinh xảo cùng tinh hoa di sản của tiền nhân qua hơn ba trăm năm lịch sử.

NSSC Đồng NaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 15 phút đọc

Toàn cảnh vách núi đá xanh và lòng hồ Long Ẩn hình thành từ lịch sử khai thác đá của làng đá Bửu Long Đồng Nai

Nằm ẩn mình dưới chân những ngọn núi đá vôi sừng sững bên bờ tả ngạn dòng Phước Long Giang hiền hòa, làng đá Bửu Long đại diện cho sức sáng tạo bền bỉ của người dân phương Nam. Trải qua hơn ba trăm năm lịch sử, bàn tay tài hoa của lớp lớp nghệ nhân nơi đây đã biến từng khối đá xanh thô ráp thành những tác phẩm điêu khắc giàu linh hồn, khắc ghi sâu đậm vào diện mạo kiến trúc và văn hóa dân tộc.

Cội nguồn lịch sử của làng đá Bửu Long qua ba thế kỷ

Hành trình lập nghiệp và khẳng định vị thế của làng đá Bửu Long gắn liền với những trang sử mở đất hào hùng của cộng đồng cư dân Việt - Hoa vào cuối thế kỷ XVII. Sự giao thoa văn hóa và kỹ nghệ truyền thống đã tạo nên một trung tâm chế tác đá quy mô và danh tiếng bậc nhất Nam Bộ.

Dấu mốc khai phá Trấn Biên thời chúa Nguyễn

Theo ghi chép trong các bộ chính sử như Gia Định thành thông chí của danh thần Trịnh Hoài Đức, vào năm Kỷ Mùi (1679), đoàn người gồm các tướng lĩnh và lưu dân người Hoa do Tổng binh Trần Thượng Xuyên dẫn đầu đã vào quy phục chúa Nguyễn Phúc Tần. Nhận thấy vùng đất Đồng Nai màu mỡ và thuận lợi giao thương đường thủy, triều đình đã chấp thuận cho họ định cư, lập nên thương cảng Nông Nại Đại Phố sầm uất tại Cù lao Phố Biên Hòa.

Trong dòng người thiên di ấy, có nhiều thợ thủ công lành nghề đến từ vùng duyên hải Phúc Kiến và Quảng Đông, vốn nắm giữ bí quyết chế tác đá mỹ nghệ tinh xảo. Khi đặt chân đến ven sông Đồng Nai, họ phát hiện ra dải núi đá Bửu Long sở hữu nguồn nguyên liệu đá xanh hảo hạng chưa từng thấy. Ngay lập tức, những người thợ di dân đã kết hợp cùng các cư dân người Việt bản địa khai phá mỏ đá, dựng lán lập xưởng và mở ra những lò chế tác đầu tiên. Sự hội tụ này đã biến vùng Bửu Long thành trung tâm cung cấp vật liệu xây dựng kiên cố và đồ dùng sinh hoạt thiết yếu cho toàn vùng Gia Định xưa.

Bước sang năm Mậu Dần (1698), khi Lễ Thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh phụng mệnh kinh lược phương Nam, chính thức thiết lập phủ Gia Định và huyện Phước Long, nghề đá Bửu Long đã phát triển vững chắc. Nghề đá trở thành trụ cột vật chất quan trọng phục vụ xây dựng dinh thự, công sở triều đình và các công trình tôn giáo, song hành cùng sự trỗi dậy của làng gốm cổ Biên Hòa bên dòng sông lớn.

Miếu Tổ sư Tân Lại và truyền thống tri ân tiền hiền

Trong đời sống tinh thần của các thế hệ thợ đá Bửu Long, đạo lý uống nước nhớ nguồn luôn được gìn giữ như một quy tắc bất biến. Tại địa bàn ấp Tân Lại, nay thuộc phường Bửu Long, thành phố Biên Hòa, ngôi Miếu Tổ sư Tân Lại (hay còn gọi là Miếu Tổ nghề đá) đã được cộng đồng thợ điêu khắc chung tay tạo dựng từ hàng trăm năm trước để phụng thờ các bậc tiền nhân khai sáng nghề nghiệp.

Ngôi miếu cổ tọa lạc trang nghiêm dưới bóng cây cổ thụ, lưu giữ hệ thống văn bia bằng đá xanh khắc ghi công đức của các bậc tiền bối và danh sách các thợ cả qua nhiều thời kỳ. Hằng năm, vào ngày lễ giỗ Tổ nghề (ngày mùng 6 và mùng 7 tháng Giêng âm lịch), tất cả các xưởng đá và nghệ nhân trong vùng đều quy tụ về đây để dâng hương hoa, lễ vật, kính báo thành quả lao động của năm cũ và cầu mong sự hanh thông, an bình trong nghề nghiệp năm mới.

Nghi thức tế lễ truyền thống không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn là dịp thắt chặt tình đoàn kết phường hội, trao truyền những bài học đạo đức nghề nghiệp và nhắc nhở thế hệ trẻ về trách nhiệm gìn giữ danh tiếng tinh hoa mà cha ông đã dày công vun đắp suốt nhiều thế kỷ.

Tiêu chí lịch sửGiai đoạn khởi nguyên thế kỷ XVII - XVIIIGiai đoạn phát triển thế kỷ XIX - đầu thế kỷ XXGiai đoạn hiện đại từ nửa cuối thế kỷ XX đến nay
Không gian làng nghềVen sông Đồng Nai, chân núi Bình Điện và ấp Tân LạiMở rộng khắp vùng Bửu Long, Tân Hạnh và Hóa AnQuy hoạch vào các cụm sản xuất tập trung tại Biên Hòa
Lực lượng thợ thủ côngThợ di dân người Hoa kết hợp cùng lưu dân người ViệtCác phường hội thợ đá gia truyền với hàng trăm gia đìnhCác nghệ nhân ưu tú và cơ sở mỹ nghệ kế thừa nghề
Dòng sản phẩm chủ lựcCối xay, trục lăn lúa, cối giã gạo, đá đẽo lát đườngChân tảng cột đình chùa, hoành phi, bia mộ chí, tháp đáTượng Phật giáo, tượng linh thú, đài phun nước mỹ nghệ
Công cụ lao độngBúa sắt, bạt, xà beng thô sơ và mũi đục thép tôi nướcHệ thống đục chuyên dụng (đục phá, đục láng, đục khớp)Kết hợp máy cắt tia nước, máy mài cạnh với đục tay
Dấu ấn kiến trúcPhục vụ phủ dinh Trấn Biên và thương cảng Nông NạiTôn tạo chùa Ông Cù lao Phố và các đình miếu Nam BộXây dựng công trình văn hóa Văn miếu Trấn Biên và công viên

Nguồn nguyên liệu đá xanh độc bản của làng đá Bửu Long

Yếu tố cốt lõi làm nên danh tiếng vượt trội của làng đá Bửu Long so với nhiều vùng nghề điêu khắc đá khác trên cả nước bắt nguồn từ chất lượng phi thường của nguồn địa tài thiên nhiên ban tặng cho mảnh đất Đồng Nai.

Địa tầng núi Bình Điện và chất đá xanh trứ danh

Trọng tâm nguồn khoáng sản của làng nghề tập trung chủ yếu quanh quần thể núi Bình Điện (tên gọi cổ xưa của cụm núi Bửu Long) và núi Long Ẩn. Về mặt địa chất, tầng đá nơi đây là loại đá magma xâm nhập hạt vừa, có tuổi địa chất hàng trăm triệu năm, thường được dân gian gọi bằng cái tên thân thuộc là đá xanh Bửu Long.

Khác với các dòng đá cẩm thạch trắng hay đá hoa cương tại miền Trung như ở làng đá mỹ nghệ Non Nước, đá xanh Biên Hòa có màu xám tro phớt xanh thẫm đặc trưng, cấu trúc tinh thể liên kết cực kỳ sít sao và hạt đá rất mịn màng. Khi gõ búa vào khối đá nguyên khối, âm thanh vang lên trong trẻo, đanh chắc tựa tiếng chuông ngân.

Đá xanh nơi đây sở hữu những phẩm chất cơ lý vô cùng lý tưởng cho nghệ thuật tạo hình:

  • Độ cứng cao, khả năng chịu lực nén tuyệt vời giúp công trình bền bỉ hàng trăm năm trước nắng mưa nhiệt đới.
  • Tính đồng nhất cao, không bị rạn nứt ngầm hay chứa các hốc rỗng hữu cơ làm hỏng kết cấu khi chạm khắc chi tiết nhỏ.
  • Thớ đá dai và dẻo, cho phép nghệ nhân đi những đường đục mảnh mai như sợi chỉ mà không lo sứt mẻ góc cạnh.
  • Khả năng chống phong hóa xuất sắc, màu xanh của đá không bị ố vàng hay rêu mốc mục nát theo thời gian, càng dãi dầu sương gió lại càng toát lên vẻ cổ kính, trầm mặc.

Phân biệt đá sống thô sơ và đá chín mỹ nghệ

Trong kinh nghiệm truyền đời của thợ đá xứ Trấn Biên, việc thẩm định chất đá được nâng lên thành một nghệ thuật trực giác tinh tường. Người thợ đá phân loại nguyên liệu thành hai trạng thái cơ bản là đá sống và đá chín.

Đá sống là những khối đá thô mới được khai thác từ lòng vách núi, bên trong còn ngậm nhiều hơi ẩm và trường nội lực địa chất. Loại đá này rất cứng giòn, dễ bị nứt vỡ bất ngờ nếu tác động lực đục quá mạnh hoặc không đúng hướng thớ đá. Ngược lại, đá chín là những khối đá sau khi tách ra khỏi mỏ đã được người thợ tuyển chọn kỹ lưỡng, đưa về bãi phơi lộ thiên qua nhiều chu kỳ nắng mưa từ vài tháng đến cả năm trời để thoát hết khí ẩm tự nhiên và giải tỏa ứng suất nội tại.

Khi đã đạt độ chín chuẩn mực, thớ đá trở nên thuần tính, dẻo dai và phản ứng nhịp nhàng với từng nhát búa chạm lộng. Người nghệ nhân chỉ cần nhìn sắc màu ánh xanh trên mặt vách vỡ hoặc lắng nghe tiếng đục chạm lách cách là có thể xác định chính xác thớ đá nào thích hợp làm chân tảng cột đá chịu tải trọng hàng chục tấn, thớ đá nào mềm mại để tạc tượng thần Phật hay khắc bia văn chữ Nho sắc nét.

Kiến trúc cổ tự Bửu Phong trên núi Bình Điện với bậc thềm đá và phù điêu tạo tác từ đá Bửu Long
Kiến trúc cổ tự Bửu Phong trên núi Bình Điện với bậc thềm đá và phù điêu tạo tác từ đá Bửu Long

Kỹ nghệ chạm khắc công phu tại làng đá Bửu Long

Để biến một tảng đá xanh xù xì vô tri thành tác phẩm nghệ thuật sống động, các nghệ nhân tại làng đá Bửu Long phải trải qua một quy trình lao động nhọc nhằn, tích hợp giữa thể lực bền bỉ, tính kiên nhẫn phi thường và nhãn quan thẩm mỹ chuẩn xác.

Hệ thống mũi đục thủ công và kỹ thuật xẻ phiến

Công cụ lao động của thợ đá truyền thống thoạt nhìn rất giản dị nhưng chứa đựng cả một kho tàng kinh nghiệm luyện kim dân gian. Bộ đồ nghề cơ bản của mỗi nghệ nhân bao gồm hàng chục loại đục khác nhau với kích cỡ và hình dáng mũi đục phong phú:

  • Đục bạt (đục phá): Mũi đục to bản, góc xiên lớn dùng để bạt phẳng bề mặt gồ ghề và loại bỏ nhanh các mảng đá thừa.
  • Đục láng (đục phẳng): Lưỡi đục thẳng và bén, dùng trong kỹ thuật đục láng để tạo nên bề mặt đá nhẵn mịn như lụa, phẳng tuyệt đối theo thước thợ mà không cần đến giấy nhám.
  • Đục khớp (đục góc): Mũi đục uốn cong hoặc hình chữ V, chuyên dùng để khoét rãnh, tỉa góc khuất và tạo độ sâu thăm thẳm cho các hốc đá phù điêu.
  • Đục nhọn (đục châm): Mũi đục nhọn như mũi tên, dùng để điểm xuyết các chấm tròn nhỏ li ti, tạo hiệu ứng vảy rồng, lông thú hoặc nhám nền tương phản.
  • Búa sắt và búa gỗ: Dụng cụ trợ lực có trọng lượng từ vài trăm gram đến vài kilôgam, được điều khiển bằng cổ tay khéo léo để điều hòa lực gõ chính xác tới từng milimét.

Kỹ thuật xẻ đá nguyên khối từ triền núi đòi hỏi sự am hiểu sâu sắc về thớ đá tự nhiên. Người thợ dùng xà beng và búa sắt đục một hàng lỗ thẳng tắp (gọi là lỗ dăm) dọc theo đường nứt tự nhiên của vách đá, sau đó nêm những chiếc chêm sắt vào từng lỗ và dùng búa tạ gõ đều tay. Khi lực nêm đạt tới giới hạn cân bằng, khối đá nặng hàng tấn sẽ tách đôi gọn gàng theo đường nêm thẳng tắp như được cắt bằng dao, giữ nguyên được cấu trúc thớ đá tốt nhất cho công đoạn tạo hình tiếp theo.

Nghệ thuật đục khớp tạo hình linh thú tinh xảo

Sau khi đã có phôi đá hình học cơ bản, nghệ nhân tiến hành công đoạn lấy hình (phác thảo đường nét trực tiếp lên đá bằng phấn hoặc than củi). Đây là bước chuyển hóa then chốt đòi hỏi người thợ phải hình dung trọn vẹn không gian ba chiều của pho tượng nằm ẩn sâu bên trong khối đá đặc quánh.

Đỉnh cao của nghệ thuật tạo hình đá Trấn Biên thể hiện rõ nét qua việc chế tác tượng linh thú đá như rồng, lân, quy, phụng, nghê phong thủy và sư tử đá chầu cửa. Từng đường vảy rồng uốn lượn nhấp nhô, đôi mắt rực sáng uy nghi, bờm sư tử bồng bềnh cuộn sóng hay những móng vuốt sắc lẹm bám chặt trên quả cầu ngọc đều được người thợ tỉ mẩn đục khoét từng ly.

Đặc biệt, nghệ thuật đục lộng khoét sâu vào các hốc miệng để tạo ra viên ngọc đá tự do lăn tròn bên trong hàm răng rồng mà không hề ghép nối chắp vá là minh chứng hùng hồn cho đỉnh cao tay nghề thủ công của làng Bửu Long. Mỗi tác phẩm sau khi hoàn thiện không chỉ chuẩn mực về tỷ lệ giải phẫu học cổ truyền mà còn toát lên thần thái oai nghiêm, linh thiêng, mang đậm triết lý âm dương hòa hợp của văn hóa phương Đông.

Quần thể thắng cảnh hồ Long Ẩn và vách núi đá tự nhiên tại khu di tích Bửu Long Biên Hòa
Quần thể thắng cảnh hồ Long Ẩn và vách núi đá tự nhiên tại khu di tích Bửu Long Biên Hòa

Tuyệt tác kiến trúc và di sản của làng đá Bửu Long

Qua bàn tay tài hoa của người thợ đá Đồng Nai, những giá trị vật chất của đá xanh đã được thăng hoa thành những công trình kiến trúc trường tồn, trở thành một phần di sản văn hóa không thể tách rời của vùng đất phương Nam.

Dấu ấn tại các công trình tôn giáo cổ kính

Đi dọc khắp các tỉnh thành Nam Bộ, từ các đô thị cổ đến các làng quê thanh bình, dấu ấn tạo tác của làng đá Bửu Long hiện diện trang nghiêm tại hầu hết các di tích lịch sử và danh thắng nổi tiếng:

  • Văn miếu Trấn Biên: Biểu tượng của truyền thống hiếu học phương Nam, nơi toàn bộ hệ thống cột đá, bia đá khắc ghi danh nhân, thềm rồng đá và hoa viên đều do bàn tay nghệ nhân Bửu Long chạm khắc công phu, tôn vinh tinh hoa ngàn năm văn hiến.
  • chùa Ông Cù lao Phố Biên Hòa (Thất phủ cổ miếu): Ngôi cổ miếu được xây dựng từ năm 1684 lưu giữ hệ thống chân cột đá chạm khắc hoa sen, bao lam đá và đôi lân đá xanh uy dũng bảo vệ chốn thờ tự qua hàng trăm năm sương gió.
  • Cổ tự Bửu Phong trên núi Bình Điện: Ngôi chùa cổ gắn liền với sự kiện lễ hội Làm chay chùa Bửu Phong Biên Hòa, sở hữu hàng trăm bậc thang đá xanh uốn lượn dẫn lên đỉnh non cùng các bức phù điêu chạm khắc tượng Phật tinh tế.
  • Các lăng mộ cổ của công thần triều Nguyễn: Hệ thống văn bia mộ chí, cổng lăng và tường thành đá tại lăng Thoại Ngọc Hầu, lăng Trịnh Hoài Đức hay đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh đều mang dấu ấn đục đá chuẩn mực, nét chữ Nho khắc chìm thanh thoát như viết trên giấy lụa.

Không dừng lại ở các công trình tôn giáo, đá Bửu Long còn được sử dụng để xây dựng các công trình công cộng, kè đá bờ sông, mố cầu và tạo nên các tác phẩm điêu khắc nghệ thuật đương đại trang trí không gian đô thị Biên Hòa và Thành phố Hồ Chí Minh.

Gìn giữ ngọn lửa nghề trong nhịp sống hiện đại

Bước vào thời kỳ công nghiệp hóa và hiện đại hóa, làng đá Bửu Long từng đứng trước những thử thách to lớn khi nguồn khai thác đá tại chỗ dần được bảo tồn để gìn giữ cảnh quan thiên nhiên cho danh thắng quốc gia Bửu Long. Trước bối cảnh mới, các nghệ nhân và thợ đá địa phương đã nhanh chóng thích ứng bằng cách chuyển đổi phương thức sản xuất, nhập nguồn đá thô hợp pháp từ các mỏ đá lân cận và tập trung chuyên sâu vào phân khúc điêu khắc mỹ thuật cao cấp.

Để lưu giữ tinh hoa tiền nhân, chính quyền địa phương cùng cộng đồng nghề đã xây dựng hồ sơ đề nghị công nhận nghề điêu khắc đá Bửu Long là Di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia. Việc bảo tồn Miếu Tổ sư, thành lập Câu lạc bộ điêu khắc đá truyền thống và mở các lớp truyền nghề cho thanh niên địa phương đang từng bước thắp sáng lại ngọn lửa nhiệt huyết của làng nghề.

Hòa cùng sứ mệnh số hóa và quảng bá bản sắc di sản dân tộc, Cổng thông tin Đồng Nai NSSC không ngừng cập nhật, tư liệu hóa hệ thống thông tin bách khoa về các làng nghề truyền thống tiêu biểu, kết nối các nghệ nhân với các dự án đổi mới sáng tạo và đưa sản phẩm đá mỹ nghệ Đồng Nai vươn xa trên thị trường quốc tế.

Trải qua hơn ba thế kỷ đồng hành cùng thăng trầm của vùng đất Đồng Nai, làng đá Bửu Long mãi là niềm tự hào sâu sắc của người dân Trấn Biên xưa và Biên Hòa nay. Mỗi nhát đục chạm khắc vào đá xanh không chỉ thể hiện tài hoa điêu luyện của người thợ thủ công, mà còn tạc vào thời gian tâm hồn kiên trung, bền bỉ và khát vọng vươn tới cái đẹp vĩnh cửu của dân tộc Việt Nam.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Đồng Nai

dongnai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đồng Nai.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Làng nghề Đồng Nai.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất