Bỏ qua đến nội dung

Lễ hội đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh - Đại lễ tri ân bậc khai quốc mở cõi phương Nam

Diễn ra vào ngày 15 và 16 tháng 5 âm lịch hằng năm trên dải đất Hiệp Hòa cổ kính, lễ hội đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh quy tụ nhân dân khắp vùng Đông Nam Bộ về dâng hương tưởng niệm vị danh tướng đã xác lập nền hành chính Trấn Biên, khắc sâu đạo lý uống nước nhớ nguồn của dân tộc Việt Nam.

NSSC Đồng NaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 13 phút đọc

Các vị bô lão và nhân dân thành kính dâng hương tại chính điện trong lễ hội đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh Biên Hòa

Khởi nguồn từ lòng ngưỡng vọng của cư dân miền Đông Nam Bộ đối với bậc tiền nhân mở cõi, lễ hội đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh (hay Lễ giỗ Lễ Thành Hầu) đã được duy trì liên tục suốt hơn ba thế kỷ tại vùng đất Biên Hòa. Mỗi độ trung tuần tháng Năm âm lịch, trong không gian cổ kính của ngôi đình Bình Kính xưa, các nghi thức lễ Túc Yết, lễ Chánh Tế cùng điệu múa Lục Cúng Hoa Đăng lại được cử hành trang trọng nhằm tôn vinh công đức vị danh tướng đã khai sinh địa danh Đồng Nai – Gia Định.

Căn nguyên lịch sử hình thành lễ hội đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh

Lịch sử ra đời của lễ hội đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh gắn liền trực tiếp với bước ngoặt trọng đại trong tiến trình mở mang bờ cõi về phương Nam của dân tộc Việt Nam vào cuối thế kỷ XVII. Từ một nghi lễ cúng giỗ Thành hoàng của cư dân làng cổ ven sông Đồng Nai, sự kiện đã vươn lên tầm vóc đại lễ văn hóa lịch sử tiêu biểu của toàn vùng Nam Bộ.

Công lao kinh lược phương Nam năm Mậu Dần 1698

Theo sử liệu Đại Nam thực lục tiền biên và Gia Định thành thông chí, danh tướng Nguyễn Hữu Cảnh (1650 – 1700), tước phong Lễ Thành Hầu, xuất thân trong gia tộc danh tướng có quê hương gốc tại vùng đất Quảng Bình – Quảng Trị xưa. Mùa xuân năm Mậu Dần (1698), vâng mệnh Quốc chúa Nguyễn Phúc Chu vào kinh lược vùng Đông Phố, ông đã chọn dải đất Cù lao Phố Biên Hòa giữa sông Đồng Nai làm nơi đặt đại bản doanh để thiết lập bộ máy hành chính chính quy.

Với tầm nhìn chính trị sắc bén và tấm lòng nhân ái, ông đã lấy đất Nông Nại đặt làm phủ Gia Định, lập xứ Đồng Nai làm huyện Phước Long để dựng dinh Trấn Biên — dấu mốc mở đầu cho lịch sử dinh Trấn Biên, đồng thời lập xứ Sài Côn làm huyện Tân Bình để dựng dinh Phiên Trấn. Ông còn chiêu mộ lưu dân từ vùng Ngũ Quảng vào khẩn hoang, lập xã thôn và sắp xếp cho cộng đồng người Hoa của tướng quân Trần Thượng Xuyên lập xã Thanh Hà tại Biên Hòa để cùng cư dân người Việt phát triển kinh tế. Nhờ những quyết sách an dân lỗi lạc ấy, vùng đất phương Nam nhanh chóng ổn định, tạo tiền đề cho sự ra đời của Văn miếu Trấn Biên năm 1715 cũng như sự phát triển của đô thị quanh di tích lịch sử thành cổ Biên Hòa về sau.

Từ đình Bình Kính cổ xưa đến ngôi đền quốc lễ

Tháng Năm âm lịch năm Canh Thìn (1700), sau khi hoàn thành sứ mệnh bảo vệ biên cương phía nam trở về vùng Rạch Gầm và Cù lao Phố, Lễ Thành Hầu lâm trọng bệnh rồi qua đời vào ngày 16 tháng 5 âm lịch. Tưởng nhớ công đức của vị Chưởng cơ đã đem lại cuộc sống bình yên cho vùng đất mới, nhân dân thôn Bình Hoà và vùng Trấn Biên đã cải tạo ngôi đình Bình Kính để lập bài vị phụng thờ ông làm bậc Phúc thần bảo hộ bản cảnh.

Ghi nhận công lao to lớn của ông đối với xã tắc, các chúa Nguyễn và hoàng đế triều Nguyễn sau này đều liên tiếp ban sắc phong Thượng Đẳng Thần cùng mỹ tự "Vĩnh An Hầu, Thượng Đẳng Thần, Trợ Quốc Khai Cương" và liệt đền thờ ông vào hàng Quốc tế. Trải qua hơn ba trăm năm lịch sử, ngôi đền cổ bên sông Đồng Nai đã được tôn tạo khang trang thành quần thể di tích cấp quốc gia đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh Biên Hòa. Cứ đến ngày 15 và 16 tháng 5 âm lịch hằng năm, nhân dân khắp nơi lại hội tụ về đây cử hành lễ giỗ trọng thể, biến ngày kỵ nhật của ông thành đại lễ văn hóa truyền thống của tỉnh Đồng Nai.

Hạng mục di sảnThông tin chuẩn xác của lễ hội đền thờ Nguyễn Hữu CảnhGiá trị lịch sử và văn hóa tiêu biểu
Tên gọi di sảnLễ giỗ Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu CảnhDi sản văn hóa phi vật thể quốc gia được công nhận năm 2025
Không gian tổ chứcKhu phố Nhị Hòa, phường Hiệp Hòa, thành phố Biên HòaQuần thể di tích lịch sử cấp quốc gia trên đất Cù lao Phố
Thời gian mở hộiNgày 15 và ngày 16 tháng 5 âm lịch hằng nămTưởng niệm ngày mất của bậc công thần mở cõi phương Nam (16/5/1700)
Nhân vật suy tônLễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh cùng Tiền hiền, Hậu hiềnTri ân người đặt nền móng hành chính cho vùng Đồng Nai – Gia Định
Nghi thức cốt lõiLễ Túc Yết, lễ Chánh Tế, đọc chúc văn, múa Lục Cúng Hoa ĐăngBảo lưu chuẩn mực tế lễ cổ truyền Nam Bộ và giáo dục đạo lý tri ân

Không gian văn hóa cổ kính của lễ hội đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh

Không gian diễn ra lễ hội đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh nằm giữa vùng đất Hiệp Hòa bốn bề sông nước, nơi lưu giữ mật độ di tích lịch sử dày đặc bậc nhất của tỉnh Đồng Nai. Sự giao hòa giữa cảnh quan ven sông Đồng Nai cùng kiến trúc cổ truyền uy nghiêm đã tạo nên bầu không khí linh thiêng cho mỗi kỳ lễ giỗ.

Quần thể kiến trúc đền thờ bên dòng sông Đồng Nai

Tọa lạc tại khu phố Nhị Hòa, phường Hiệp Hòa, khu di tích đền thờ Lễ Thành Hầu hướng mặt về phía nhánh sông Đồng Nai, nơi hơn ba thế kỷ trước đoàn thuyền binh của ông từng neo đậu. Khuôn viên di tích rộng thoáng dưới bóng cây cổ thụ với trục thần đạo dẫn qua cổng tam quan tới quảng trường trung tâm, nơi đặt bức tượng đồng bề thế khắc họa thần thái hiên ngang của vị danh tướng trong bộ nhung phục, tay đặt lên đốc kiếm.

Phía sau sân hành lễ là ngôi đền chính mang phong cách kiến trúc đình miếu cổ truyền Nam Bộ theo bố cục tiền bái – chính điện – hậu cung nối liền nhau, mái lợp ngói mũi hài đỏ tươi với đôi rồng chầu mặt nguyệt bằng gốm men xanh trên bờ nóc. Bên trong chính điện nổi bật với hệ thống cột gỗ lim chạm khắc câu đối chữ Hán sơn son thếp vàng ca ngợi công đức "Khai cương thác thổ". Tại khám thờ trung tâm, tượng bán thân và long vị của Đức Ông được tôn trí trang nghiêm cùng bộ binh khí lỗ bộ, chiêng trống cổ và chiếc áo bào truyền thống được nhân dân địa phương trân trọng gìn giữ.

Lịch trình lễ giỗ truyền thống giữa tháng Năm âm lịch

Theo lệ cổ được Ban quý tế đền thờ và chính quyền tỉnh Đồng Nai duy trì suốt nhiều thập niên qua, kỳ lễ giỗ truyền thống diễn ra trọng thể trong hai ngày 15 và 16 tháng 5 âm lịch hằng năm

  • Sáng ngày 15 tháng 5 âm lịch (Lễ Mộc Dục và Khai hội) Các vị bô lão trong Ban quý tế tiến hành dâng hương cáo thần, tắm tượng (Mộc Dục), chỉnh trang lễ phục và mở cửa đền đón các đoàn đại biểu cùng các ban quý tế đình thần trong và ngoài tỉnh về dự lễ.
  • Chiều và tối ngày 15 tháng 5 âm lịch (Lễ Tiên Thường và Lễ Túc Yết) Cử hành nghi thức tế Tiền hiền – Hậu hiền khai khẩn đất Biên Hòa, tiếp nối bằng đại lễ Túc Yết trang nghiêm dưới ánh nến và chương trình biểu diễn múa Lục Cúng Hoa Đăng, giao lưu đờn ca tài tử Nam Bộ.
  • Sáng ngày 16 tháng 5 âm lịch (Đại lễ Chánh Tế và dâng hương cộng đồng) Diễn ra nghi thức lễ Chánh Tế theo cổ lệ cùng lễ dâng hương tưởng niệm cấp tỉnh với sự tham dự của lãnh đạo địa phương, đại diện dòng tộc họ Nguyễn Hữu và hàng nghìn người dân.
  • Chiều ngày 16 tháng 5 âm lịch (Lễ Tạ thần và hoàn mãn) Thực hiện nghi thức cúng tạ thần linh, thụ lộc bình an và khép lại kỳ lễ giỗ trong tinh thần đoàn kết cộng đồng.

Hệ thống nghi thức trang nghiêm tại lễ hội đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh

Điểm cốt lõi làm nên giá trị di sản văn hóa phi vật thể của lễ hội đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh là hệ thống nghi lễ tế tự cổ truyền được lưu giữ chuẩn mực theo phong cách lễ đình Nam Bộ kết hợp nghi thức quốc lễ thời Nguyễn. Toàn bộ quy trình hành lễ đều do các bậc cao niên trong Ban quý tế đảm trách với sự tôn nghiêm tuyệt đối.

Nghi thức lễ Túc Yết, lễ Chánh Tế và chúc văn

Trong cấu trúc nghi lễ cổ truyền tại ngôi đình Bình Kính xưa, lễ Túc Yết và lễ Chánh Tế giữ vị trí trung tâm. Các thành viên trong Ban quý tế, học trò lễ và ban nhạc lễ đều mặc áo dài gấm xanh, đầu đội khăn đóng truyền thống, phân định rõ vai trò Chánh tế, Bồi tế, Đông hiến, Tây hiến, Đọc chúc và xướng lễ.

Các vị bô lão trong Ban quý tế vận lễ phục cổ truyền đứng bên bức chân dung Lễ Thành Hầu tại lễ hội đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh
Các vị bô lão trong Ban quý tế vận lễ phục cổ truyền đứng bên bức chân dung Lễ Thành Hầu tại lễ hội đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh

Khi tiếng trống lệnh và ba hồi chiêng đồng trầm hùng ngân vang, cuộc tế diễn ra tuần tự qua các tiết mục nghi thức cổ như Khởi chinh cổ, Nhập ban, Quán tẩy, Thượng hương, Nghinh thần cúc cung bái, tiếp đến là ba tuần dâng rượu (Sơ hiến lễ, Á hiến lễ, Chung hiến lễ) và tuần dâng trà. Mỗi bước đi của đội học trò lễ khi dâng hương, dâng đăng, dâng rượu đều tuân thủ nhịp điệu khoan thai theo tiếng nhạc bát âm.

Khoảnh khắc lắng đọng nhất trong lễ Chánh Tế là nghi thức Đọc chúc văn. Trong làn khói trầm hương quyện tỏa, vị đại diện Ban quý tế quỳ trước hương án, cất giọng đọc bản chúc văn cổ điểm lại cuộc đời võ công hiển hách và tấm lòng nhân đức của Lễ Thành Hầu từ thuở lập công mở đất đến khi thiết lập dinh Trấn Biên, dinh Phiên Trấn, đồng thời nguyện cầu Đức Thượng Đẳng Thần phù hộ cho quốc thái dân an, quê hương Đồng Nai phồn vinh.

Nghệ thuật múa Lục Cúng Hoa Đăng và nhạc lễ cổ

Gắn liền hữu cơ với nghi thức tế thần trong lễ hội đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh là nghệ thuật nhạc lễ và diễn xướng dân gian Nam Bộ. Ban nhạc lễ cổ truyền tại đền thờ biên chế đầy đủ đàn cò, đàn gáo, đàn kìm, kèn đám, trống văn, trống võ, thanh la và chập chõa, tấu lên những bài bản trang trọng theo từng lớp nghi thức.

Đông đảo nhân dân và đại biểu thành kính dâng hương trước tượng đài Lễ Thành Hầu trong lễ hội đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh
Đông đảo nhân dân và đại biểu thành kính dâng hương trước tượng đài Lễ Thành Hầu trong lễ hội đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh

Đặc biệt, nét chấm phá nghệ thuật giàu tính thẩm mỹ trong đêm lễ Túc Yết là màn trình diễn múa Lục Cúng Hoa Đăng và múa dâng bông do các nghệ nhân thực hiện trước chính điện. Các vũ công trong trang phục cổ truyền tay nâng ngọn đèn hoa sen lung linh, di chuyển đối xứng uyển chuyển để dâng sáu lễ phẩm tinh khiết (Hương – Hoa – Đăng – Trà – Quả – Thực) lên bậc Thượng Đẳng Thần.

Sức sống di sản quốc gia của lễ hội đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh

Trải qua hơn ba thế kỷ được nhân dân bảo tồn và trao truyền, lễ hội đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh đã trở thành biểu tượng văn hóa tinh thần bất diệt của vùng đất Biên Hòa – Đồng Nai. Tháng 6 năm 2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức công nhận Lễ giỗ Lễ Thành Hầu Nguyễn Hữu Cảnh tại phường Hiệp Hòa, thành phố Biên Hòa là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Hoạt động đờn ca tài tử và sinh hoạt dân gian

Bên cạnh phần lễ trang nghiêm, phần hội diễn ra tại khu di tích trong hai ngày 15 và 16 tháng 5 âm lịch luôn mang đậm hơi thở văn hóa dân gian miền Đông Nam Bộ. Tại sân khấu ngoài trời, các câu lạc bộ đờn ca tài tử Nam Bộ và cải lương trình diễn những bản Tổ, bài vọng cổ ca ngợi công đức mở cõi của Đức Ông. Không gian lễ hội còn sôi nổi với biểu diễn lân sư rồng, võ thuật cổ truyền, trưng bày thư pháp tri ân tiền nhân và phục vụ hàng nghìn suất cơm chay miễn phí đãi khách thập phương về dự lễ.

Đạo lý uống nước nhớ nguồn và bảo tồn di sản

Trên bản đồ văn hóa tâm linh của dải đất Hiệp Hòa, lễ hội đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh cùng với lễ hội chùa Ông Cù lao Phố tạo thành cặp đôi Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia đặc sắc, minh chứng cho chiều sâu văn hiến hơn ba trăm năm của vùng đất Trấn Biên. Hàng năm, lễ giỗ là dịp để cộng đồng các dân tộc trên địa bàn tỉnh hướng về cội nguồn và giáo dục truyền thống lịch sử cho thế hệ trẻ.

Việc ghi danh lễ giỗ vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia tạo động lực để tỉnh Đồng Nai đẩy mạnh truyền dạy nghi thức học trò lễ, nhạc lễ cho lớp kế cận trong Ban quý tế, đồng thời phát triển du lịch văn hóa đường sông kết nối Cù lao Phố. Trong hành trình tôn vinh những giá trị lịch sử thiêng liêng của dân tộc, chuyên trang Đồng Nai NSSC luôn đồng hành lưu trữ và lan tỏa những tư liệu chuẩn xác về lễ hội đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh tới đông đảo công chúng cả nước.

Chia sẻ:
ĐC

NSSC Đồng Nai

dongnai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đồng Nai.

Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Đồng Nai.

Bài liên quan

Bài viết mới nhất