Lễ hội chùa Ông Cù lao Phố - Không gian giao thoa văn hóa Việt Hoa bên dòng Đồng Nai
NSSC Đồng NaiĐăng: Cập nhật lần cuối: 14 phút đọc

Khởi nguồn từ thời kỳ mở mang thương cảng Nông Nại Đại Phố vào cuối thế kỷ XVII, lễ hội chùa Ông Cù lao Phố đã trở thành sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng mùa xuân tiêu biểu của vùng Đông Nam Bộ. Không chỉ gói gọn trong ngôi Thất Phủ Cổ Miếu uy nghiêm bên dòng sông Đồng Nai, sự kiện còn kết nối đông đảo cư dân Việt – Hoa qua nghi thức lễ Nghinh Thần rực rỡ và đêm thả hoa đăng trên sông Đồng Nai lung linh ước nguyện bình an.
Cội nguồn lịch sử hình thành lễ hội chùa Ông Cù lao Phố
Lịch sử hình thành lễ hội chùa Ông Cù lao Phố gắn liền mật thiết với tiến trình khai phá vùng đất phương Nam và sự ra đời của thương cảng sầm uất bậc nhất xứ Đàng Trong vào nửa cuối thế kỷ XVII. Trải qua hơn ba trăm bốn mươi năm biến thiên cùng lịch sử dân tộc, lễ hội đã hòa nhập sâu sắc vào dòng chảy văn hóa bản địa của vùng đất Biên Hòa.
Dấu ấn khẩn hoang và ngôi cổ miếu bên sông
Theo chính sử triều Nguyễn và tư liệu bia đá chữ Hán tại địa phương, vào năm Kỷ Mùi (1679), danh tướng Trần Thượng Xuyên dẫn đoàn quân dân gồm hơn ba nghìn người trên năm mươi chiến thuyền đến cửa biển Tư Dung xin quy phụ chúa Nguyễn Phúc Tần. Với tầm nhìn mở mang bờ cõi phía nam, chúa Nguyễn đã sắp xếp cho đoàn của ông vào vùng Đông Phố (tức Biên Hòa – Đồng Nai ngày nay) để khẩn hoang lập ấp và phối hợp cùng cư dân người Việt phát triển kinh tế.
Tại vùng đất trù phú được sông Đồng Nai ôm bọc bốn bề là Cù lao Phố Biên Hòa (xưa thuộc thôn Bình Hoà, nay là phường Hiệp Hòa, thành phố Biên Hòa), cộng đồng Việt – Hoa đã cùng đắp đường, dựng phố chợ bằng đá trắng và gạch ngói, kiến tạo nên thương cảng Nông Nại Đại Phố phồn vinh. Năm Giáp Tý (1684), nhằm tri ân bậc thánh nhân đã che chở cư dân vượt biển bình an, cộng đồng bảy phủ người Hoa vùng Mân – Quảng (Phúc Châu, Chương Châu, Tuyền Châu, Quảng Châu, Triều Châu, Quỳnh Châu, Ninh Ba) cùng người dân bản địa dựng nên ngôi miếu thờ Quan Công tại thôn Bình Hoà. Ngôi miếu ban đầu mang tên Quan Đế Miếu, sau đại trùng tu định danh là Thất Phủ Cổ Miếu, còn nhân dân quen gọi là chùa Ông Cù lao Phố Biên Hòa. Cùng với dấu mốc thiết lập đơn vị hành chính năm 1698 mở đầu cho lịch sử dinh Trấn Biên và việc xây dựng Văn miếu Trấn Biên năm 1715, lệ tế xuân tại cổ miếu luôn được duy trì đều đặn như sợi dây tâm linh gắn kết cư dân vùng cù lao.
Tín ngưỡng thờ Quan Thánh và sự giao thoa Việt Hoa
Đối tượng phụng thờ trung tâm của lễ hội chùa Ông Cù lao Phố là Quan Thánh Đế Quân (tức Quan Vũ thời Tam Quốc), biểu tượng mẫu mực của năm phẩm chất "Trung – Nghĩa – Nhân – Dũng – Tín". Đối với những lưu dân vào khai khẩn vùng đất mới phương Nam, hình tượng đức Ông không chỉ là điểm tựa tinh thần chở che trước thử thách mà còn là chuẩn mực đạo lý giữ chữ tín trong giao thương tại thương cảng Nông Nại Đại Phố và giữ trọn nghĩa tình với quê hương thứ hai.
Điểm đặc sắc của lễ hội tại Hiệp Hòa là quá trình giao thoa văn hóa Việt – Hoa diễn ra tự nhiên qua hơn ba thế kỷ. Trong tâm thức người dân Đồng Nai, Quan Đế Miếu được gọi là "chùa Ông" theo thói quen đồng nhất miếu thần với sự thanh tịnh của ngôi chùa truyền thống Việt Nam — tương tự mối giao hòa với cổ tự chùa Bửu Phong Biên Hòa Đồng Nai trên núi Bình Điện. Bên trong chính điện và hai bên tả hữu, ngoài tượng Quan Thánh Đế Quân, Quan Bình và Châu Xương, ngôi miếu còn phối thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu, Phúc Đức Chính Thần (Ông Bổn), Kim Hoa Nương Nương, Mẹ Sanh Mẹ Độ cùng Quan Thế Âm Bồ Tát và Tiền hiền khai khẩn, phản ánh tinh thần bao dung và đoàn kết gắn bó của cư dân vùng đất mở cõi.
| Hạng mục di sản | Thông tin chuẩn xác của lễ hội chùa Ông Cù lao Phố | Ý nghĩa lịch sử và văn hóa tiêu biểu |
|---|---|---|
| Tên gọi di sản | Lễ hội chùa Ông (Thất Phủ Cổ Miếu) Biên Hòa | Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia được công nhận năm 2023 |
| Không gian tổ chức | Khu phố Nhị Hòa, phường Hiệp Hòa (Cù lao Phố), thành phố Biên Hòa | Ngôi miếu cổ dựng năm 1684 sớm nhất vùng Nam Bộ bên bờ sông Đồng Nai |
| Thời gian mở hội | Từ ngày 10 đến ngày 13 tháng Giêng âm lịch hằng năm | Khởi đầu năm mới cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa |
| Đối tượng suy tôn | Quan Thánh Đế Quân, Thiên Hậu Thánh Mẫu, Phúc Đức Chính Thần và Tiền hiền | Đề cao đạo lý trọng nghĩa, giữ chữ tín và lòng biết ơn tiền nhân |
| Nghi thức cốt lõi | Lễ Khai kinh, lễ Nghinh Thần thủy bộ, lễ cúng thiên Quan Lớn, thả hoa đăng | Kết nối không gian sông nước Đồng Nai với phố thị Biên Hòa |
Không gian kiến trúc cổ kính của lễ hội chùa Ông Cù lao Phố
Chiều sâu văn hóa của lễ hội chùa Ông Cù lao Phố gắn liền với bối cảnh địa lý đặc thù của dải đất Hiệp Hòa và quần thể kiến trúc cổ kính của ngôi Thất Phủ Cổ Miếu. Sự kết hợp giữa thế đất phong thủy "nhất cù lao, nhị giang thủy" cùng thời điểm mở hội đầu tháng Giêng đã tạo nên không gian lễ hội mùa xuân vừa uy nghiêm vừa tràn đầy sinh khí.
Quần thể Thất Phủ Cổ Miếu giữa dải đất Hiệp Hòa
Tọa lạc tại khu phố Nhị Hòa, phường Hiệp Hòa, ngôi cổ miếu nằm ở vị trí đắc địa trên Cù lao Phố, mặt tiền hướng thẳng ra nhánh sông Đồng Nai hiền hòa. Kiến trúc của Thất Phủ Cổ Miếu được xây dựng theo bố cục hình chữ "Tam" truyền thống gồm tiền điện, trung điện và chính điện nối liền nhau bằng hai dãy hành lang, ở giữa là khoảng sân thiên tỉnh rộng thoáng giúp đón ánh sáng tự nhiên và thoát khói hương.
Toàn bộ công trình gây ấn tượng bởi hệ thống tường đá xanh Bửu Long kiên cố kết hợp mái lợp ngói âm dương tráng men xanh ngọc. Điểm nhấn mỹ thuật vô giá trên bờ nóc của ngôi miếu là quần thể tiểu tượng gốm men màu khắc họa tích truyện cổ và cảnh sinh hoạt phố thị xưa, được chế tác tinh xảo bởi các nghệ nhân làng gốm cổ Biên Hòa hồi đầu thế kỷ XX. Bên trong nội điện là hàng chục bức hoành phi, đại tự và câu đối gỗ sơn son thếp vàng mang dòng chữ Hán như "Nghĩa khí thiên thu", "Trung nghĩa chiêu nhật nguyệt", truyền tải thông điệp giáo dục đạo đức sâu sắc cho người dân đến chiêm bái mùa lễ hội.
Lịch trình bốn ngày hội xuân đầu tháng Giêng âm lịch
Kể từ năm 2001, sau khi di tích được xếp hạng cấp quốc gia, Ban trị sự cổ miếu cùng chính quyền địa phương đã thống nhất tổ chức đại lễ hội truyền thống kéo dài bốn ngày, từ ngày 10 đến hết ngày 13 tháng Giêng âm lịch hằng năm
- Ngày 10 tháng Giêng âm lịch (Lễ Khai hội và Khai kinh) Ban tổ chức tiến hành dâng hương bẩm cáo thần linh mở cửa miếu đón xuân, cử hành lễ tắm tượng, thay xiêm y mới cho đức Ông và thực hiện lễ cúng thiên Quan Lớn tại sân thiên tỉnh nhằm cầu nguyện mưa thuận gió hòa.
- Ngày 11 tháng Giêng âm lịch (Đại lễ Nghinh Thần) Diễn ra nghi thức xuất cung rước kiệu Quan Thánh Đế Quân cùng chư vị thần linh du xuân chúc phúc cho nhân dân qua hai lộ trình kết hợp đường thủy trên sông Đồng Nai và đường bộ quanh phố phường Biên Hòa.
- Ngày 12 tháng Giêng âm lịch (Lễ vía Đức Ông và dâng hương cộng đồng) Cử hành đại lễ tế chính thức kỷ niệm công đức tiền nhân, đọc chúc văn cổ, biểu diễn hát bội tuồng cổ chầu thần và đón các hội quán cùng nhân dân khắp Đông Nam Bộ về chiêm bái.
- Ngày 13 tháng Giêng âm lịch (Lễ Tạ thần và thả hoa đăng) Khép lại kỳ lễ hội bằng nghi thức cúng tạ thần linh và tổ chức đêm thả hoa đăng trên sông Đồng Nai tạo nên khung cảnh lung linh trên mặt nước Cù lao Phố.
Hệ thống nghi thức cổ truyền tại lễ hội chùa Ông Cù lao Phố
Linh hồn tạo nên giá trị Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia của lễ hội chùa Ông Cù lao Phố nằm ở hệ thống nghi lễ cổ truyền được bảo tồn nguyên vẹn, kết hợp hài hòa giữa phong tục hội quán người Hoa và tập quán lễ đình của người Việt vùng Nam Bộ. Mỗi nghi thức đều chứa đựng ý nghĩa nhân văn sâu sắc, hướng con người tới sự thiện lương.
Nghi thức lễ Nghinh Thần đường thủy và đường bộ
Tâm điểm độc đáo bậc nhất của kỳ hội là nghi thức lễ Nghinh Thần (lễ Xuất du của đức Ông) diễn ra vào sáng ngày 11 tháng Giêng âm lịch, bảo lưu truyền thống giao thương sông nước của thương cảng Nông Nại Đại Phố xưa bằng việc kết hợp cả hai chặng rước đường thủy và đường bộ. Từ sáng sớm, sau hồi trống lệnh vang rền tại Thất Phủ Cổ Miếu, Ban quý tế vận lễ phục cổ truyền thành kính thỉnh linh vị và tượng Quan Thánh Đế Quân, Thiên Hậu Thánh Mẫu, Phúc Đức Chính Thần cùng Quan Bình, Châu Xương an vị lên các cỗ kiệu chạm rồng để di chuyển ra đội thuyền rồng tại bến sông trước chùa.
Đoàn thuyền rước thần xuôi dòng sông Đồng Nai từ bến Cù lao Phố tiến về bến chợ Biên Hòa trong tiếng nhạc lễ bát âm, tiếng trống lân dồn dập và sự đón mừng của hàng vạn người dân đứng hai bên bờ sông. Trên lộ trình di chuyển, đoàn rước luôn thực hiện nghi thức chào trang trọng khi đi ngang qua các di tích tâm linh trên đảo Hiệp Hòa như đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh Biên Hòa và đình Bình Kính, thể hiện lòng tôn kính bậc khai quốc công thần.

Khi đoàn thuyền cập bến chợ Biên Hòa để chuyển sang lộ trình đường bộ dài khoảng tám cây số qua các tuyến phố chính như Nguyễn Văn Trị, Cách Mạng Tháng Tám, Hà Huy Giáp, Hưng Đạo Vương trước khi qua cầu Hiệp Hòa trở về cổ miếu, quy mô đoàn diễu hành lên tới gần một nghìn người. Đi đầu là đội cờ đại, đội nhạc lễ cổ truyền, tiếp theo là các đoàn biểu diễn lân sư rồng, đội bát tiên và các nghệ sĩ hóa trang thành Quan Công, Quan Bình, Châu Xương. Dọc hai bên phố, các gia đình người Việt và người Hoa đều bày bàn hương án trước cửa nhà để bái vọng khi kiệu thần đi qua, đón nhận lộc bình an.
Nghi lễ tế thần, hát bội và thả hoa đăng cầu an
Bên trong khuôn viên Thất Phủ Cổ Miếu, lễ cúng thiên Quan Lớn và đại lễ tế Quan Thánh Đế Quân được cử hành trang nghiêm theo nghi thức cổ truyền gồm các tuần dâng hương, dâng rượu và đọc chúc văn ca ngợi khí phách trung nghĩa của đức Quan Thánh, tưởng niệm công ơn mở đất của các bậc Tiền hiền. Gắn liền với lễ tế là các đêm diễn hát bội tuồng cổ tại sân khấu đối diện chính điện nhằm dâng lời ca tiếng hát lên thần linh và khắc sâu đạo lý trung hiếu tiết nghĩa.

Điểm kết lắng đọng nhất của lễ hội chùa Ông Cù lao Phố là đêm thả hoa đăng trên sông Đồng Nai vào tối ngày 13 tháng Giêng âm lịch. Hàng nghìn chiếc đèn hoa sen bằng giấy phân hủy sinh học được thắp sáng từ ngọn lửa thiêng trong chính điện rồi thả xuống mặt nước sông Đồng Nai trong tiếng chuông chùa ngân nga, gửi gắm ước nguyện quốc thái dân an. Ngay sau khi nến tàn, đội thuyền chuyên trách của Ban tổ chức tiến hành thu gom toàn bộ khung đèn nhằm giữ gìn sự trong lành cho dòng sông di sản.
Sức sống di sản quốc gia của lễ hội chùa Ông Cù lao Phố
Trải qua hơn ba thế kỷ tồn tại, lễ hội chùa Ông Cù lao Phố đã khẳng định vị thế là thiết chế văn hóa cộng đồng giàu bản sắc của tỉnh Đồng Nai. Tháng 11 năm 2023, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chính thức ghi danh Lễ hội chùa Ông (Thất Phủ Cổ Miếu, phường Hiệp Hòa, thành phố Biên Hòa) vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Hoạt động biểu diễn lân sư rồng và thư pháp xuân
Song hành cùng phần lễ trang nghiêm, phần hội diễn ra sôi nổi với liên hoan biểu diễn lân sư rồng quy tụ những đoàn lân danh tiếng về tranh tài qua các bài múa "Lân lên mai hoa thung", "Tứ quý bình an", "Song long tranh châu". Dưới bóng những gốc đa cổ thụ treo đèn lồng đỏ, không gian giao lưu thư pháp chữ Việt và chữ Hán thu hút đông đảo người dân xin chữ "Phúc – Lộc – Thọ", "Tâm – Đức – Nhẫn" đầu xuân, kết hợp cùng các chương trình đờn ca tài tử Nam Bộ.
Biểu tượng đoàn kết cộng đồng và bảo tồn di sản
Giá trị lớn lao nhất kết tinh trong lễ hội chùa Ông Cù lao Phố là tinh thần đại đoàn kết dân tộc và nghĩa tình tương thân tương ái. Ban trị sự di tích và Ban tổ chức lễ hội là sự chung tay của cả cộng đồng người Việt lẫn người Hoa tại Đồng Nai, dành nguồn công đức mùa lễ hội để trùng tu di tích, trao học bổng khuyến học và hỗ trợ người nghèo.
Mỗi độ tháng Giêng về, tiếng trống hội ngân vang bên bờ sông cổ trong lễ hội chùa Ông Cù lao Phố lại nhắc nhở thế hệ hôm nay về công lao mở đất của tiền nhân và vẻ đẹp hòa hợp của các dân tộc anh em. Đồng hành cùng sứ mệnh bảo tồn và lan tỏa các giá trị văn hiến bản địa, chuyên trang Đồng Nai NSSC luôn trân trọng lưu giữ những tư liệu chuẩn xác về kho tàng di sản lễ hội đặc sắc của mảnh đất miền Đông trù phú tới độc giả cả nước.
NSSC Đồng Nai
dongnai.nssc.gov.vn là nền tảng công nghệ của NSSC đồng hành cùng cộng đồng khởi nghiệp sáng tạo tại Đồng Nai.
Xem thêm các bài trong chuyên mục Lễ hội Đồng Nai.
Bài liên quan
Lễ hội Phá bàu người S'tiêng - Nét đẹp văn hóa bắt cá cộng đồng vùng Lộc Ninh
Lễ hội Phá bàu người S'tiêng và đồng bào bản địa tại Lộc Khánh, Lộc Ninh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Tục bắt cá cộng đồng gắn kết tình làng nghĩa xóm.
Lễ hội đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh - Đại lễ tri ân bậc khai quốc mở cõi phương Nam
Lễ hội đền thờ Nguyễn Hữu Cảnh tại Biên Hòa, Đồng Nai là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Đại lễ tưởng niệm công đức mở cõi phương Nam của Lễ Thành Hầu.
Chôm chôm Long Khánh - Thức quà ngọt giòn tróc hạt miền đất đỏ bazan
Chôm chôm Long Khánh được bảo hộ chỉ dẫn địa lý quốc gia với hai giống chôm chôm nhãn và chôm chôm trốc cùi dày giòn ngọt kết tinh từ đất đỏ bazan Đồng Nai.



